De loonexplosie van 1964 is een van de bepalende, maar ook een van de merkwaardigste episodes in de naoorlogse geschiedenis van Nederland. Merkwaardig is dat de vertegenwoordigers van de centrale werkgeversen werknemersorganisaties in een Advies inzake de begrenzing van de stijging der loonkosten van de Sociaal Economische Raad (SER) voor 1963 waren uitgekomen op een maximaal haalbare loonruimte van 2,7 procent, maar dat zij op 29 oktober van dat jaar in de Stichting van de Arbeid een akkoord sloten over een loonstijging per 1 januari 1964 van ten minste 10 procent. Behalve de loonmatiging zelf werd ook de centrale sturing losgelaten. Daardoor kon dit percentage in de daaropvolgende cao-onderhandelingen per bedrijfstak nog aanzienlijk hoger uitvallen.² Volgens de Nederlandsche Bank kwam de gemiddelde nominale loonstijging in 1964 uit op 17 procent, de reële op 9 procent.³ Deze ommezwaai betekende een breuk in het naoorlogse beleid van de bij het centraal overleg betrokken vakorganisaties, die een politiek gericht op loonmatiging steeds hadden gesteund. De loonexplosie markeerde bovendien het einde van de door de overheid geleide loonpolitiek, zoals die in verschillende gedaantes na de Tweede Wereldoorlog in Nederland gestalte had gekregen.⁴

De plotselinge loonstijging in 1964 kan als een inhaalmanoeuvre van het in de voorgaande jaren kunstmatig laag gehouden officiële loonpeil worden gezien, die al was voorbereid door een aanzienlijke wage drift in de vorm van uitbetaling van premies, toeslagen, herindeling van functies en ‘zwarte’ (tarief)lonen boven de zogenoemde regelingslonen in de overeengekomen cao’s.⁵ Berekeningen van de loontechnische dienst toonden een toename in het verschil tussen de werkelijk betaalde en de regelingslonen van ca. 3 procent in 1959 tot ca. 7 procent in 1963.⁶ In 1964 werd een groot deel van de ‘zwarte’ loonvorming in de cao’s opgenomen, waardoor dit verschil sterk werd gereduceerd.⁷

De loonexplosie van 1964 wordt meestal verklaard door de grote krapte op de arbeidsmarkt. Daardoor ontstond er een zodanige opwaartse druk op de lonen, dat het ingrijpen door instituties als de overheid of de centrale overlegorganen van de ‘sociale partners’ niet meer baatte. Het explosieve karakter van de loonstijging in 1964 zou dan een gevolg zijn geweest van een te strakke en te lang volgehouden politiek van loonmatiging in de daaraan voorafgaande jaren. Deze verklaring heeft de vraag opgeroepen naar de effectiviteit van de geleide loonpolitiek in het algemeen, waaraan op grond van deze redenering inderdaad kan worden getwijfeld, althans voor de langere termijn.⁸

Omgekeerd roept dit de vraag op naar de bijdrage van de vakbonden en loonacties in de bedrijven aan de loonexplosie: volgden die slechts de ontwikkeling van de arbeidsmarktverhoudingen of hebben die ook een eigen rol gespeeld? In sociologische termen: hoe was de verhouding tussen marketplace bargaining power: ‘the power that results directly from tight labor markets’ en associational power: ‘the power that results from the formation of collective organizations of workers’?⁹ Associational power moet hierbij in brede zin worden opgevat, dus ook de machtsvorming via actiecomités en andere vormen van mobilisatie, en niet alleen die van de vakorganisaties in enge zin.

In een kort na de loonexplosie verschenen analyse van de OECD werd erop gewezen dat de overspannen arbeidsmarkt niet de hele verklaring kan zijn:

Het is de bedoeling van dit artikel om deze ‘tensions between rank and file and union leadership’ in de aanloop naar de loonexplosie van 1964 nader te onderzoeken. De toegankelijkheid van de contemporaine kranten via de site Delpher van de Koninklijke Bibliotheek maakte het mogelijk gedetailleerd en systematisch onderzoek te doen naar de onvrede over de loonpolitiek en over de houding van de ‘erkende’ vakbonden daarin, die zich na de bestedingsbeperking van 1958 op verschillende manieren begon te manifesteren. Over de rol van communisten in de mobilisatie van deze onvrede verschaften de online geplaatste maandoverzichten van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) veel informatie.¹¹ Onderzoek in deze bronnen werd gecombineerd met onderzoek in de archieven en periodieken van de vakcentrale en de metaalbond van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV). Daaruit bleek dat de ‘tensions between rank and file and union leadership’ als aanleiding voor de loonexplosie niet uit de lucht kwamen vallen, maar in de periode 1959- 1963 waren opgebouwd in een soort veenbrand van onvrede en acties in verschillende bedrijfstakken, met name in de bouw, de Amsterdamse haven, de grafische industrie, het streekvervoer en de metaalindustrie.

De arbeidsonrust kwam tot uiting in ‘wilde’ stakingen, actiemeetings, oppositie op ledenvergaderingen van de vakbonden, en de oprichting van actiecomités buiten de bonden om. Onder druk van de ‘wilde’ acties barstte in het najaar van 1963 de bom en moesten de ‘erkende’ vakcentrales overstag. Plotseling verlieten zij de tot dan toe op matiging gerichte loonpolitiek met als uitgangspunt de 2,7 procent uit het SER-rapport en kwamen met forse looneisen. In oktober 1963 leidden die tot een akkoord in de Stichting van de Arbeid over een loonsverhoging van minimaal 10 procent. De acties in de metaalindustrie waren hierbij van bijzonder belang, niet alleen vanwege hun omvang, maar ook omdat de metaalindustrie algemeen als wage leader werd gezien.¹² Dit artikel spitst zich daarom toe op die bedrijfstak.

Over de geschiedenis van de vakbeweging is al heel wat geschreven, maar over de vraag of en hoe acties ‘van onderop’ het loonbeleid van de vakbonden in deze periode hebben beïnvloed is de informatie weinig specifiek. In hun klassieker over de geschiedenis van de Nederlandse arbeidsverhoudingen constateren Windmuller c.s. slechts dat het aantal stakingen en stakingsdagen in de jaren voorafgaand aan de loonexplosie beperkt bleef.¹³ In andere publicaties over de geschiedenis van de arbeidsverhoudingen en de vakbeweging wordt wel gewezen op ‘wilde’ acties aan de vooravond van de loonexplosie, met name die in 1963, maar het blijft bij het noemen van enkele losse stakingen zonder analyse van hun precieze rol en betekenis.¹⁴ Er wordt onder meer verwezen naar stakingen in de Amsterdamse scheepsbouw in augustus 1963.¹⁵ In het meest recente overzicht van de vakbondsgeschiedenis in Nederland maakt Sjaak van der Velden eveneens melding van ‘wilde’ stakingen die de vakbondsleiding onder druk zetten. Ook hij wijst erop dat de loonacties van scheepsbouwarbeiders bij de Amsterdamse Droogdok Maatschappij (ADM) en de Nederlandse Doken Scheepsbouw Maatschappij (NDSM) in Amsterdam in augustus 1963 de aanzet vormden voor de verhoogde looneisen van de officiële vakorganisaties in het najaar.¹⁶

Van der Velden noemt deze niet door de vakorganisaties gesteunde stakingen ‘spontaan’, maar er is reden om te veronderstellen dat er in veel van deze acties meer organisatie aanwezig was dan de kwalificatie ‘spontaan’ doet vermoeden. Elders drukt hij zich genuanceerder uit en wijst hij erop dat het vaak zo is ‘dat bepaalde groepen of individuen de strijd voorbereiden’ en dat de stakers in veel gevallen overgaan ‘tot het vormen van een stakingscomité voor de dagelijkse leiding’.¹⁷ Te onderzoeken is welke rol de mobilisatiekracht van dit soort comités in de acties voorafgaand aan de loonexplosie heeft gespeeld.

In zijn gevangenisnotities schreef de Italiaanse communistische theoreticus Antonio Gramsci ook over spontaneïteit in maatschappelijke bewegingen.¹⁸ Zuivere spontaneïteit kwam volgens hem in de geschiedenis niet voor: in succesvolle acties werd spontaneïteit en leiderschap gecombineerd. Door de Britse socioloog John Kelly is dit uitgewerkt voor de arbeidsverhoudingen in een theorie over de mobilisatie van arbeiders.¹⁹ Daarvoor gaat hij te rade bij sociologen van sociale bewegingen, van wie Charles Tilly de voornaamste is.²⁰ Uitgangspunt is dat de belangentegenstelling tussen werkgevers en werknemers niet vanzelf (‘spontaan’) tot uiting komt in collectieve actie. Daarvoor is ‘mobilisatie’ nodig, gedefinieerd als ‘the process by which a group acquires collective control over the resources needed for action’.²¹ Voor de arbeidsverhoudingen leidt Kelly daaruit af dat arbeiders moeten beschikken over ‘organizational means’ om uitdrukking te kunnen geven aan hun collectieve belangen.

Mobilisatie voor arbeidersactie veronderstelt volgens hem, ten eerste, een gevoel van onrechtvaardigheid of de ervaring van een onrechtvaardige behandeling; ten tweede, de bewustwording van gemeenschappelijke belangen en een gemeenschappelijke identiteit tegenover de werkgever(s); en ten derde de bereidheid om mee te doen aan een vorm van collectief optreden. Of deze voorwaarden daadwerkelijk tot actie leiden is echter afhankelijk van de inzet van activisten die daaraan leiding kunnen geven. Leiding is nodig omdat de actiebereidheid niet uniform is: er is altijd een groep die tot actie moet worden overgehaald, eventueel onder druk.²²

In Groot-Brittannië werd die rol vaak vervuld door zogeheten shop stewards, gekozen vakbondsvertegenwoordigers per bedrijf of bedrijfsonderdeel die konden optreden als leiders van buiten de vakbond om georganiseerde stakingen. Deze positie werd in de jaren 1960 en 1970 in veel gevallen ingenomen door leden van de Britse Communistische Partij (CPGB) en na de teruglopende invloed daarvan in de jaren 1980 ook door leden van andere links-radicale groepen.²³ Dat geeft aan dat leiderschap in arbeidersacties wordt gestimuleerd door politiek inzicht in de aard van de arbeidsverhoudingen. De Britse arbeidssocioloog Ralph Darlington ziet daarin aanleiding voor een zekere herwaardering van wat hij noemt de agitator ‘theory’ of strikes binnen de kaders van Kelly’s mobilisatietheorie.²⁴ Hij pleit met name voor erkenning van de ‘pivotal role played by networks of CP union militants in industrial disputes in the late 1960s and early 1970s’.²⁵ De Britse vakbondshistorici John McIlroy en Alan Campbell wijzen in dit verband op de rol van het door de CPGB opgezette Liaison Committee for the Defence of Trade Unions (LCDTU) in de jaren 1960 en 1970.²⁶ Het Liaison Committee en de rol van de CPGB in het algemeen is volgens deze auteurs veronachtzaamd in de Britse vakbewegingshistoriografie.²⁷

Communisten waren niet de enige, maar wel de best georganiseerde, actiefste en daardoor meest invloedrijke van de politiek gemotiveerde actieleiders. Ook in die rol konden zij echter geen stakingen uitroepen waar geen actiebereidheid bestond. Actievoerende arbeiders waren geen willoze marionetten, die naar willekeur door politieke actieleiders in beweging konden worden gebracht. In die zin is de Koude-Oorlogsretoriek over ‘wilde’ stakingen als ‘communistische manipulatie’ misplaatst. Niettemin is het in het kader van Kelly’s mobilisatietheorie en Darlingtons agitatorhypothese ook voor Nederland van belang onderzoek te doen naar de rol van communisten in de ‘wilde’ stakingsbeweging voorafgaand aan de loonexplosie.

Dat is te meer relevant, omdat de CPN na de splitsing van de door communisten geleide Eenheidsvakcentrale (EVC) in 1958 en de formele opheffing van de aan de CPN gelieerde EVC-‘58 in januari 1960 een politiek van ‘eenheid in het NVV’ voorstond, waarbij de communistische activiteit in de Britse vakcentrale TUC nadrukkelijk als voorbeeld werd gezien.²⁸ In de praktijk kwam er van het communistische streven naar eenheid in het NVV echter weinig terecht. Daarom hield de CPN- leiding de (restanten van de) oude EVC-organisaties (noodgedwongen) in stand. In bedrijven waar die nog aanwezig waren en nog over aanhang konden beschikken, hadden de overgebleven EVC-activisten vaak een mobiliserende rol in de ‘wilde’ stakingsacties voorafgaand aan de loonexplosie.

De EVC was direct na de Tweede Wereldoorlog ontstaan als uiting van het communistische streven naar brede samenwerkingsverbanden.²⁹ In 1958 brak er een openlijk conflict uit over het voortbestaan van de EVC als zelfstandige vakcentrale. De EVC-bestuurders, die daar voorstanders van waren, werden uit de partij gezet. Vanuit de CPN werd een Commissie EVC-bonden opgericht met het doel de leiding van de EVC in handen te krijgen. De organisatie van CPN-getrouwen mocht om juridische reden niet de naam EVC gebruiken en noemde de nieuwe organisatie daarom EVC-’58.³⁰ Volgens de BVD bleven er na de splitsing minder dan 3000 leden in de oude EVC achter, tegen 15 à 18.000 in de EVC-’58.³¹ De laatste werd formeel opgeheven in 1960, de oude EVC in 1964.

Na de opheffing van de afgesplitste vakcentrale EVC-’58 in januari 1960 werd de bemoeienis van de CPN met te voeren loonacties geïntensiveerd. Om die te coördineren werd een Centrum van Propaganda voor Eenheid en Klassenstrijd in de Vakbeweging opgericht, dat qua doelstelling misschien enigszins te vergelijken is met het hiervoor genoemde Britse Liaison Committee for the Defence of Trade Unions. Het was de bedoeling dat de afzonderlijke bonden van de EVC-’58 over zouden gaan naar het NVV, maar aangezien het er niet naar uitzag dat dit daadwerkelijk zou gebeuren en individuele communisten evenmin werden toegelaten, werd besloten dat de voorheen bij de EVC-’58 aangesloten bonden ‘op volle kracht blijven draaien’.³² Men deinsde ervoor terug om de EVC-’58-bonden daadwerkelijk op te heffen, omdat daarmee het contact met ‘slapende’ en niet in CPN-verband actieve leden van deze bonden zou worden verbroken.³³

CPN-geschiedschrijver Verrips schatte op basis van BVD-gegevens dat ongeveer de helft van de leden van de EVC in 1958 werkzaam was in de bouw, de metaalindustrie, de havens en de gemeentelijke overheid in Amsterdam.³⁴ Van de sterke positie van de EVC in Amsterdam vlak na de oorlog was weliswaar niet veel meer over, maar veel ex-EVCers in en buiten de ‘erkende’ bonden waren nog wel vatbaar voor radicale eisen. Uit de uitslagen van de ondernemingsraadsverkiezingen, waarover de BVD in december 1959 informatie gaf,³⁵ is af te leiden dat de EVC-’58 metaalbond in enkele Amsterdamse metaalbedrijven nog over aanzienlijke aanhang beschikte, met 40-50 procent van de stemmen bij de NDSM, de ADM, Werkspoor, Verschure, Ducroo & Brauns en Draka. Buiten Amsterdam was dat, zij het in mindere mate, het geval bij Verblifa Krommenie en Hoogovens IJmuiden. In Rotterdam was de EVC echter niet meer vertegenwoordigd bij de vroegere EVC-bolwerken Wilton- Fijenoord en RDM. Al deze bedrijven zullen wij hieronder tegenkomen in ‘wilde’ acties in de metaal in de jaren 1960. Volgens de BVD was de EVC-’58-bond van metaalarbeiders in 1960 vergeleken met de andere EVC-’58-bonden ‘nog het hechtst georganiseerd en nog het minst afgebrokkeld’, maar zij had ‘in het algemeen nog slechts een grote aanhang bij scheepswerven en metaalfabrieken te Amsterdam, in de Zaanstreek en te IJmuiden’.³⁶

De oprichting van het Centrum stelde het partij van de CPN in staat zich rechtstreeks te mengen in de activiteiten op het loonfront. In de partij zitting van 30 en 31 mei 1963 werd vastgesteld dat de partij en het Centrum in 1962 in gebreke waren gebleven bij het organiseren van loonacties. Het partijriep op tot een actievere opstelling van de CPN-bedrij oepen en tot de vorming van actiecomités, die eigen looneisen zouden moeten stellen.³⁷ Op 26 juni 1963 werd vervolgens door het Centrum, in de woorden van het BVD-rapport over die maand

Al vóór het aangekondigde ‘loonappèl’ op 28 september bleken die ‘factoren’ in een voor de communisten positieve richting te werken. In het maandrapport over juli en augustus 1963 meldde de BVD-rapporteur: ‘De CPN-leiding verlangde dus meer leven in de brouwerij en dat is er inderdaad de laatste maanden enigermate in gekomen. Enkele arbeidsconflicten deden zich voor, waarin de communisten ijverig hun rol hebben gespeeld’.³⁹ Volgens het BVD-rapport over september ‘spitste de communistische activiteit zich toe op de twee grootste Amsterdamse scheepswerven, de ADM en de NDSM, bij welke bedrijven de communistische leden van de ondernemingsraad de meerderheid van de fabrieksarbeiders achter zich hebben’, en met succes: ‘De krappe arbeidsmarkt en de overtuiging van velen dat de loonstijging in 1963 ongerechtvaardigd klein was geweest begunstigden de plannen van het Centrum, getuige de ontwikkeling bij de ADM en de NDSM en de prompt daarop gemeenschappelijk door de erkende metaalbewerkersbonden gevolgde publicatie van eisen’.⁴⁰

Stakingen bij de scheepsbouwondernemingen ADM en NDSM zouden de opmaat vormen voor een stakingsbeweging in de metaalindustrie, die in het najaar van 1963 voor de ‘erkende’ bonden aanleiding zou zijn om met een veel hogere looneis te komen, met als resultaat de loonexplosie in 1964. De voorgeschiedenis, ontplooiing en afloop van deze stakingsbeweging in de metaal zal hieronder worden uitgediept na een schets van de positie van de ‘erkende’ vakorganisaties.

De ‘erkende’ vakbondsfederaties NVV, Katholieke Arbeiders Beweging (KAB) en Christelijk Nationaal Vakverbond (CNV) hadden zich in de naoorlogse periode verbonden aan de geleide loonpolitiek en aan de uitkomsten van het centraal overleg met de overheid en de werkgeversorganisaties in de Sociaal Economische Raad en de Stichting van de Arbeid. In deze periode waren de Partij van de Arbeid (PvdA) en het NVV de meest uitgesproken voorstanders van een uniforme centrale loonvaststelling door de regering. Het aantreden van het confessioneel-liberale kabinet De Quay in 1959 zonder de PvdA maakte de weg vrij voor een meer gedifferentieerde aanpak per bedrijfstak, zoals steeds bepleit door de confessionelen. Tot een werkelijk vrije loonvorming kwam het niet, integendeel, de centrale sturing werd alleen ingewikkelder. De mogelijkheid tot loonsverhoging werd nu afhankelijk gemaakt van de productiviteitsontwikkeling per bedrijfstak. De bedoeling was te voorkomen dat loonsverhoging ten koste van de bedrijfswinsten zou gaan of tot prijsstijging zou leiden. Op die manier bleef de regering binnen de eerdere uitgangspunten van de geleide loonpolitiek.⁴¹

In het gedifferentieerde loonbeleid moest voor elke nieuwe cao worden getoetst of de overeengekomen loonsverhoging mogelijk werd gemaakt door de productiviteitsontwikkeling. Die taak viel formeel toe aan het College van Rijksbemiddelaars, maar op de achtergrond bleef de regering aanwijzingen geven. Het College werd nu een soort uitvoerend orgaan van het ministerie van Sociale Zaken, waar oud-CNV bestuurder en ARP-staatssecretaris Bauke Roolvink (1912-1979) de scepter zwaaide.⁴² Het zogenaamde gedifferentieerde loonbeleid weerhield de regering niet van centraal overleg over de loonvorming.⁴³ Om de loonontwikkeling in de hand te houden voerde de regering in 1961 besprekingen met de vertegenwoordigers van de werkgevers- en werknemersorganisaties op kasteel Oud-Wassenaar. In het Akkoord van Oud-Wassenaar, ook wel de Loonvrede van Wassenaar genoemd, dat daaruit voortvloeide, gingen de vakcentrales akkoord met een vastgestelde uniforme formule voor loonmatiging.⁴⁴ Het op 17 november 1961 gesloten akkoord gold als leidraad voor de loononderhandelingen per bedrijfstak.

In de loop van 1962 bleek echter dat de praktij van de loonvorming een veel dynamischer verloop had dan in het akkoord was voorzien. Het NVV eiste aanpassing in de vorm van tussentij loonsverhogingen, zogeheten opstapjes, maar de regering wilde van geen wij en weten en kwam met een Algemene Aanwij waarin het verboden werd lopende contracten open te breken. In februari 1962 trok het NVV daarom zij deelname aan het Akkoord van Oud-Wassenaar in. Maar daar bleef het bij In theorie hield men vast aan het oude adagium van de geleide loonpolitiek, maar in de praktij moest de NVV-leiding erkennen dat die geen toekomst meer had. Wat ervoor in de plaats moest komen bleef onduidelij In maart 1962 verklaarde de regering dat de Loonvrede van Wassenaar na 1 januari 1963 niet langer zou gelden en dat er een aangepast loonstelsel zou komen. Mede omdat er daarover een SER-advies in de maak was, bleef het NVV (evenals de KAB en het CNV) zich in 1962 afwachtend opstellen.

Eind 1962 kwam de SER met het eerder genoemde rapport, waarin was bedacht dat er in 1963 2,7 procent ruimte voor loonsverhoging beschikbaar was. In feite was die 2,7 procent een compromis tussen de standpunten van de werkgevers en werknemers in de SER: de werkgeversvertegenwoordigers wensten slechts verlenging van lopende contracten (dus een nullijn), maar daar konden de vakcentrales niet mee leven. Zij zagen ruimte voor ten minste 3 procent loonsverhoging. Na enig gegoochel met cijfers kwam men uit op de genoemde 2,7 procent,⁴⁵ die door de regering en de Stichting van de Arbeid werd overgenomen. Voor de regering was van belang dat de Stichting ‘haar verantwoordelijkheid’ nam ‘door de achterbannen […] bij de les te houden bij de daarop volgende cao-onderhandelingen’.⁴⁶

De vakcentrales beschouwden deze beperkte verhoging niet als matiging, maar als een overwinning op de werkgevers, die immers aanvankelijk slechts de bestaande cao’s wilden verlengen.⁴⁷ Niettemin maakt alleen al de titel van het SER-rapport waar de 2,7 procent op was gebaseerd (‘inzake de begrenzing van de stijging der loonkosten’) duidelijk dat het om een matigingsakkoord ging. Op de hoofbesturenvergadering van het NVV op 5 december 1962 deed vicevoorzitter André Kloos (1922-1989) een beroep op de aangesloten bonden om toch vooral niet boven de 2,7 procent uit te gaan,⁴⁸ en op de KAB-verbondsraadsvergadering van 17 december 1962 riep voorzitter Toon Middelhuis (1902- 1979) op tot matiging van de looneisen.⁴⁹ Omdat de ‘erkende’ vakbonden alleen konden denken in termen van overleg en niet bereid waren de haalbaarheid van hogere looneisen door acties te toetsen, bleek hun inschatting echter in een situatie van toenemende krapte op de arbeidsmarkt en steeds openlijker arbeidsonrust in de woorden van Windmuller c.s. ‘volkomen onrealistisch te zijn geweest’,⁵⁰ zoals zij in september 1963 tot hun schade en schande moesten ervaren.

Als geen andere hebben ‘wilde’ stakingen in de metaalindustrie bijgedragen aan de ommezwaai van de ‘erkende’ vakbonden in het najaar van 1963 en de daaropvolgende loonexplosie. Dat was ook te voorzien: al in 1960 constateerde de NVV-metaalbond ANMB dat ‘niet de metaalindustrie ingepast is in een algemeen landelijke loonpolitiek, maar dat juist andersom de metaalindustrie a.h.w. richting gegeven heeft aan de algemene loonpolitiek’.⁵¹ Daarin was zichtbaar dat de metaalindustrie na het loslaten van de uniforme geleide loonpolitiek als wage leader in de loonvorming ging functioneren. De regering vond grote loonsverhogingen in de metaal daarom niet wenselijk en greep diverse malen in de onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers. Dat leidde vanaf het begin van de ‘gedifferentieerde’ loonpolitiek tot confrontaties en met name in 1960 tot ‘wilde’ stakingen, die als een soort generale repetitie voor de uitbarsting van onvrede in september 1963 kunnen worden beschouwd.

De door de regering afgewezen loonvoorstellen van de Vakraad voor de metaalindustrie van 3 procent per 1 januari en nog eens 5 procent per 1 juli 1961, verdwenen in 1961 geruisloos van tafel.⁸³ Eind mei bleek overeenstemming met de werkgevers te zijn bereikt over een geheel nieuw loonplan: dit keer geen loonsverhoging in procenten, maar in centen.⁸⁴ De cao werd op 23 juni 1961 goedgekeurd door het College van Rijksbemiddelaars, met een looptijd tot 1 januari 1963.⁸⁵ Gedurende de looptijd van de cao bleef het rustig aan het loonfront in de metaalindustrie. De onderhandelingen over de vernieuwing van de cao per 1 januari 1963, die in november 1962 van start gingen, vonden plaats onder het regime van het SER-rapport van 26 oktober 1962, waarin een maximum loonruimte van 2,7 procent was afgesproken. De werkgevers in de metaal wilden aanvankelijk niet verder gaan dan 1,5 procent.⁸⁶ Na langdurige onderhandelingen werd op 6 februari 1963 een compromis bereikt, waarbij de gemiddelde uurloonstijging iets onder 2,5 procent uitkwam en alleen samen met enkele andere verbeteringen op 2,7 procent.⁸⁷

Het gebrek aan beweging aan het loonfront betekende niet dat de ontevredenheid van de metaalarbeiders over de loonpolitiek van de regering en over de passieve houding van de ‘erkende’ vakbonden was verminderd. In bedrijven waar in het najaar van 1960 actie was gevoerd, vertaalde die onvrede zich in een opmerkelijke vooruitgang van de zogenoemde Vrije lijsten of Eenheidslijsten van communistische/ EVC-’58-kandidaten voor de ondernemingsraadsverkiezingen (zie tabel 1).⁸⁸ Communistische winst was er vooral in bestaande EVC-bolwerken in de scheepsbouw en andere metaalbedrijven in Amsterdam. In actievoerende bedrijven elders in de Randstad nam het aantal stemmen op communistische kandidaten eveneens toe: bij scheepswerf Piet Smit in Rotterdam was de communist Eef Eerkens in 1962 goed voor 35 procent (3 zetels);⁸⁹ bij Wilton-Fijenoord nam het aantal gekozen communisten in 1963 toe van 1 tot 3;⁹⁰ en bij Werkspoor-Utrecht sprong de EVC/Vrije Lijst van 1 zetel in 1960 (6 procent) naar 3 zetels in 1962 (16 procent) en 5 zetels in 1964.⁹¹

Van deze communistische verkiezingssuccessen trok die bij de NDSM van 35,7 procent in 1959 naar 59,1 procent in 1961 de meeste aandacht.⁹² De overwinning van de Eenheidslijst bij de ADM – van 50,4 procent in februari 1960 naar 68,5 procent in februari 1962 – werd minder opgemerkt.⁹³ De hoge score was daar niettemin van meer dan symbolische betekenis. Dat bleek onder meer in het kort geding dat de metaalwerkgeversbond (de Metaalbond) op 10 oktober 1963 aanspande tegen de directie van ADM, nadat die op 10 september 1963 met de ‘erkende’ bonden een ‘illegale’ loonsverhoging was overeengekomen. Door de vakbonden werd ter verdediging aangevoerd ‘dat aan een communistisch actiecomité de wind uit de zeilen moest worden genomen. Acht van de elf leden van de ondernemingsraad van de ADM zijn geen lid van de erkende bonden […] en onder deze omstandigheden konden de districtsbestuurders de victorie niet aan het actiecomité laten’.⁹⁴

Naast dit kort geding, dat de Metaalbond verloor,⁹⁵ werd tegen de ADM ook strafvervolging ingesteld wegens overtreding van het Buitengewoon Besluit Arbeidsverhoudingen. In het op 18 oktober 1963 gehouden strafproces beriep directeur J. W.R. Thomson (1902-1973) zich op ‘overmacht’:

De ‘moeilijkheden’ bij de ADM waren eind juni 1963 begonnen met een petitie van de kokers en de hakkers voor meer loon.⁹⁷ Al snel werd de handtekeningactie overgenomen door andere groepen arbeiders, waarbij iedere groep zijn eigen eisen stelde. Aanleiding voor de petitionnementsacties was de inschakeling van koppelbazen door de ADM. Om haastklussen af te maken waren er in de weekeinden via koppelbazen ingehuurde arbeidskrachten aan het werk, ‘duizendpoters’ genoemd, tegen aanzienlijk hogere lonen dan de cao toestond. Als het bedrijf bereid was zulke hoge lonen aan deze ‘duizendpoters’ te betalen, zou dit ook aan de reguliere arbeiders mogelijk moeten zijn, zo was de redenering.⁹⁸

De in de petities geuite verlangens werden door de arbeiderscommissie uit de ondernemingsraad (vijf leden van de Eenheidslijst, twee ANMB-ers, en een KAB-er) op 17 juli vertaald in concrete loonvoorstellen aan de directie. De ADM-directie wilde echter niet met de ondernemingsraad over loonkwesties overleggen en hield vast aan het standpunt dat alleen met de ‘erkende’ vakbonden onderhandeld kon worden.⁹⁹ Uit onvrede met deze houding begonnen arbeiders van diverse afdelingen op 8 en 9 augustus estafettestakingen van telkens een uur.¹⁰⁰ Op 14 augustus volgde een staking van een uur door het hele personeel en een demonstratie over het terrein direct na de middagschaft.¹⁰¹

Op vrijdag 23 augustus brak na de middagpauze opnieuw een staking uit bij ADM,¹⁰² die gedurende het weekeinde werd voortgezet.¹⁰³ De vrees ‘in directiekringen in de Amsterdamse scheepsbouwindustrie […] dat de staking zich verder zou kunnen uitbreiden’,¹⁰⁴ werd een dag later (24 augustus) bewaarheid, toen de actie bij ADM oversloeg naar de NDSM.¹⁰⁵ De maandag daarop (26 augustus) nam nagenoeg het gehele in dagdienst werkende personeel, naar schatting 2500 tot 3000 man, aan de staking deel.¹⁰⁶ Ook hier weigerde de directie overleg met het actiecomité.¹⁰⁷

De loonkwestie kwam begin september in een stroomversnelling, toen een Zweedse opdrachtgever een premie van ƒ 200.000,- aan de NDSM-arbeiders in het vooruitzicht stelde als de af te bouwen supertanker Danaland vóór 15 december gereed zou zijn. De ANMB reageerde in eerste instantie afwijzend en zag de premie slechts als een poging om de arbeidsrust in het bedrijf te herstellen,¹⁰⁸ maar op aandrang van de ondernemingsraad besloot de directie dit bedrag als voorschot van drie maal ƒ 20,- per maand aan alle weekloners uit te keren.¹⁰⁹ Deze deal bij NDSM had tot gevolg dat ook de ADM-directie onder sterke druk kwam te staan.¹¹⁰ In de ondernemingsraadsvergadering van 10 september 1963 merkte de vertegenwoordiger van de Eenheidslijst Joop Stout (1924- ?) op ‘dat van alle kanten naar het geval van de N.D.S.M. wordt gekeken en dat de ontevredenheid hierdoor nog meer oplaait’ en dreigde hij verkapt met een nieuwe staking.¹¹¹

Nog diezelfde dag sloot de ADM-directie een overeenkomst met de Amsterdamse districtsbestuurders van de drie ‘erkende’ vakorganisaties in de metaal om de uurlonen met 10 cent (ongeveer 5 procent) te verhogen. De verhoging kwam neer op ƒ 20,- netto per maand, dus eenzelfde bedrag als de NDSM uitkeerde. Voor de districtsbestuurders was de NDSM-gratificatie ‘de druppel die de emmer deed overlopen’ om – tegen het beleid van hun moederorganisaties in – bij ADM een loonsverhoging boven de cao af te spreken.¹¹² Volgens het ANMB-blad De Metaalkoerier moesten de bonden wel onderhandelen over loonsverhoging, ‘omdat anders het communistische actiecomité de eer voor zich had opgeëist en de positie van de bonafide vakorganisaties, die toch al niet zo florissant is bij de ADM, zou zijn verzwakt’.¹¹³

Voor de partijen in het ‘georganiseerd overleg’ kwam de eigenmachtige loonsverhoging bij de ADM als een complete verrassing, maar men zag wel onmiddellijk in dat die verstrekkende gevolgen zou kunnen hebben. Meteen na het bekend worden van de overeenkomst met de ADM kwamen de besturen van de ‘erkende’ metaalvakbonden op 11 september bijeen in Den Haag. ANMB-voorzitter Ies Baart (1914-1967) keerde daarvoor vervroegd terug van een bijeenkomst in Genève. De reactie van de bonden leek op die na de stakingsacties in augustus 1960, namelijk opnieuw een forse looneis van ditmaal 8 procent. Dat deze looneis onder druk van de omstandigheden tot stand kwam blijkt uit het feit dat het ANMB-bestuur op 24 juni 1963 onder bepaalde voorwaarden nog positief had geoordeeld over een voorstel van werkgeverszijde tot verlenging van de geldende cao tot drie maanden na het aflopen daarvan op 1 januari 1964.¹¹⁴ Dit standpunt was op 23 augustus 1963 herhaald,¹¹⁵ en werd pas op 25 september formeel ingetrokken.¹¹⁶

Anders dan in 1960 was de looneis dit keer niet gericht op het openbreken van de cao. Handhaving van de arbeidsrust stond voorop. Het agenderen van looneisen voor de lange termijn had echter niet het beoogde effect. Trouw schreef over een ‘schokgolf van arbeidsonrust na de jongste loonmaatregel van de A.D.M.-directie’,¹¹⁷ Het Vrije Volk over een ‘kettingreactie op de doorbreking van de c.a.o.-lonen door twee Amsterdamse scheepsbouwbedrijven’ in de vorm van ‘felle acties’.¹¹⁸ Meteen na het bekend worden van het akkoord bij ADM werd er op 12 september in metaalbedrijven ‘veel gepraat’. Op de werven en bij grote machinefabrieken in Amsterdam en Utrecht hing ‘een onrustige stemming’, die zich her en der vertaalde in korte stakingen, bijvoorbeeld bij Werkspoor Utrecht en de Amsterdamse werf Verschure. Onrust werd ook gemeld bij de Amsterdamse bedrijven Fokker, Voorwaarts, Loos & Co, Kromhout en Werkspoor. Overal werden dezelfde lonen geëist als bij de ADM.¹¹⁹ Onder het zingen van ‘Geen woorden, maar daden, leve de ADM!’ demonstreerden stakende Werkspoor-arbeiders in Amsterdam over het fabrieksterrein.¹²⁰ In het Rijnmondgebied heerste een ‘ontevreden stemming’.¹²¹

In de weken daarna raakte ‘de metaalsector steeds verder op drift’.¹²² Gedurende de maand september waren er vrijwel elke dag stakingen in telkens weer andere bedrijven om eigen looneisen op tafel te leggen, meestal in de vorm van een uitkering ineens, eenzelfde loonsverhoging als bij de ADM, of om de door de vakbonden gestelde looneis al vóór het aflopen van de cao te realiseren (zie grafiek 2). Het grootste aantal op één dag werd op 13 september bereikt met ca. 7400 stakers in 13 bedrijven. In sommige bedrijven werd gedurende meerdere dagen achter elkaar kort gestaakt. In grafiek 2, waarin het aantal stakers per dag is weergegeven, zijn deze stakers voor elke stakingsdag afzonderlijk opgenomen. In grafiek 3 en tabel 2 is het aantal stakers per bedrijf maar één keer geteld, ongeacht het aantal keren dat er bij een bepaald bedrijf werd gestaakt.¹²³

Grafiek 3 laat zien dat de beweging in de metaalindustrie zich in de loop van september steeds meer uitbreidde naar ander delen van het land.¹²⁴ In Rotterdam en omgeving kwamen de acties wat trager op gang. Het Rijnmondgebied had het grootste aandeel in de tweede helft van september. Opvallend is het vrij grote aandeel van Oost-Nederland in de eerste week na 11 september, met een hoofdrol voor de Hengelose metaalbedrijven Hollandsche Signaal en Dikkers & Co.¹²⁵ In de tweede helft van september deden voor het eerst ook diverse metaalbedrijven in Noord-Nederland mee.¹²⁶ De zuidelijke provincies ontbraken.

Uit tabel 2 blijkt dat de stakingsbeweging in de metaal in augustus en september 1963 omvangrijker was dan die in november en december 1960, maar dat het zwaartepunt deze keer weer meer in de regio Amsterdam/Noordzeekanaalgebied lag. In het Rijnmondgebied kwamen de stakingen niet alleen wat later op gang, er waren ook minder stakers bij betrokken dan in november/december 1960.

In zijn vergadering van 16 september 1963 stelde het dagelijks bestuur van het NVV vast dat de loonsverhogingen bij ADM en NDSM ‘tot gevolg [hebben] gehad, dat door metaalbewerkers in andere bedrijven acties zijn gevoerd met het doel eenzelfde verhoging van de lonen te bewerkstelligen’, en dat ‘door de drie werknemersorganisaties in de metaalindustrie [is] aangekondigd dat bij de onderhandelingen over de c.a.o. voor 1964 een loonsverhoging van 8 % zal worden geëist’. Het bestuur betreurde ‘dat door de ANMB voordat het percentage werd genoemd geen overleg is gepleegd met het verbond’.¹²⁷ Door het (grotere) verbondsbestuur werd gesteld ‘dat de reacties van de ANMB begrip hebben ontmoet in het dagelijks verbondsbestuur, doch dat de ANMB door de gedane uitspraken zich zelf en het verbond gebonden heeft met betrekking tot de voor 1964 te stellen looneisen’.¹²⁸ Met andere woorden: nu kon ook de vakcentrale NVV er niet meer onderuit.

Na een bespreking in Den Haag met vertegenwoordigers van de regering en de werkgevers op 24 september concludeerden de drie ‘erkende’ vakcentrales ‘dat de vakbeweging vergaande eisen zou moeten formuleren om greep te krijgen op de loonontwikkeling’.¹²⁹ Om te voorkomen dat ‘de toenemende spanning […] tot een chaos leidt’, brachten zij op 30 september, zonder de gebruikelijke economische analyses van de SER af te wachten, hun eisen naar buiten. Behalve een loonsverhoging van 8 à 10 procent per 1 januari 1964, werd ook een uitkering ineens over 1963 geëist, ‘in verband met het feit, dat de loonsverhoging van 2,7 % voor 1963 […] aan de voorzichtige kant is geweest’.¹³⁰ Op een in verband met loonsituatie georganiseerd buitengewoon congres van het NVV op 19 oktober verklaarde vicevoorzitter Kloos:

In het overleg dat hierop volgde toonden de werkgevers en de regering veel begrip voor de ‘gezagscrisis’ waarin de vakbeweging was komen te verkeren.¹³² De werkgevers gingen in eerste instantie uit van een loonruimte van 8 procent, maar nadat de vakcentrales hadden gedreigd verdere medewerking aan de Stichting van de Arbeid op te zeggen,¹³³ werd er op 24 oktober op initiatief van de werkgevers een geheime bespreking georganiseerd in het werkgeversvormingscentrum De Baak in Noordwijk.¹³⁴ Daar kwam een uitruil tot stand: de werkgevers verhoogden hun inzet tot 10 procent en de vakcentrales lieten de uitkering ineens over 1963 vallen. Vervolgens werd op 29 oktober in de Stichting een akkoord gesloten over een loonsverhoging in de voor 1964 af te sluiten cao’s van ten minste 10 procent. Bevoegde instanties als de regering en de SER gingen zonder problemen akkoord.¹³⁵ Een rapport van het CPB, waarin de loonruimte voor 1964 op 4 procent was geschat, was al eerder van tafel geveegd.¹³⁶

De uitkering ineens ter compensatie van de te lage loonsverhoging van 2,7 procent in 1963 werd dus ingeleverd in ruil voor een toekomstige loonsverhoging met 10 procent. In de bestuursvergadering van de Stichting van de Arbeid op 29 oktober probeerden de vakbondsvertegenwoordigers er nog wel een vervroeging van de ingangsdatum naar 1 november door te krijgen. Hierbij werd de niet door de ‘erkende’ bonden gesteunde arbeidsonrust ingeroepen om de eigen onderhandelingspositie te versterken. NVV-voorzitter Derk Roemers (1915-1983) noemde de vervroeging ‘een pleister op de wonde’, waardoor ‘de hier en daar al ontstane en de nog dreigende deining’ zou kunnen verminderen, en even later:

KAB-voorzitter Middelhuis betreurde ‘de halsstarrigheid van de werkgevers met betrekking tot de uitkering ineens eerst en de datum-verschuiving nu. De laatste oplossing zou steun bieden aan de goedwillende arbeiders en aan een aantal werkgevers, die onder druk staan van communistische onruststokers’.¹³⁷

Hoewel zij er in de onderhandelingen wel gebruik van maakten, was het voor de vakbondsbestuurders moeilijk te erkennen dat de ‘wilde’ acties een positieve rol hadden gespeeld in hun ommezwaai. Op een buitengewone verbondsvergadering van de KAB op 4 november 1963 meende voorzitter Middelhuis dat ‘de grote meerderheid van de goedwillende werknemers in sommige bedrijven in Amsterdam en enkele andere plaatsen zich door een kleine groep communisten of door communisten gedirigeerde heethoofden [had] laten terroriseren en tegen hun zin tot wilde stakingen [had] laten verleiden’.¹³⁸ PvdA-voorzitter (en oud-NVVer) J.G. Suurhoff (1905-1967) schreef over ‘Communisten en andere extremisten, die voortdurend in de wilde akties der arbeiders roeren. […] Wil de extremistische aktie zin hebben, dan moet de arbeiders worden bijgebracht, dat men de lonen naar believen omhoog kan jagen, als de vakbondsleiders maar ‘strijdbaar’ genoeg zijn’.¹³⁹

Het is echter niet geloofwaardig om de arbeidsonrust die tot het loonakkoord in de Stichting van de Arbeid had geleid alleen aan het ‘roeren van communisten en andere extremisten’ toe te schrijven. In een kort na het akkoord door het NIPO uitgevoerd opinieonderzoek bleek dat 71 procent van de ondervraagde handarbeiders de loonsverhoging van 10 procent onvoldoende of zeer onvoldoende vond. Bijna tweederde van de ondervraagden (65 procent) meende dat er vergeleken met ‘de afgelopen maanden’ geen vermindering of zelfs een vergroting van het aantal stakingen was te verwachten.¹⁴⁰

In het hierboven aangehaalde artikel over de loonsituatie in het najaar van 1963 in het PvdA-kaderblad Paraat schreef PvdA-voorzitter Suurhoff schamper over ‘spelletjes, die de aktie-comité’s ons vandaag laten zien […] met nu eens hier een paar uur en dan weer elders een dag te staken om daarna zonder dat er iets bereikt is weer aan het werk te gaan, omdat je toch de bond de schuld kan geven’.¹⁴¹ Dat was nogal hypocriet: omdat de ‘erkende’ bonden de stakingen niet steunden en er dus geen stakingsuitkeringen werden versterkt, moesten strijdbare arbeiders wel voor dit soort actievormen kiezen. In de gegeven omstandigheid van extreme krapte op de arbeidsmarkt bleken zelfs die beperkte machtsmiddelen de ‘erkende’ bonden zodanig onder druk te kunnen zetten, dat zij forse looneisen gingen stellen en die ook konden realiseren. Hun houding voorafgaand aan de loonbeweging na de loonsverhogingen bij ADM en NDSM in september 1963 maakt duidelijk dat het hier om een ommezwaai ging, waarin de door Suurhoff tot ‘spelletjes’ verklaarde acties een doorslaggevende rol speelden.

In het licht van deze conclusie is de suggestie in de studie van Windmuller over de Nederlandse arbeidsverhoudingen dat de stakingsactiviteit ‘in het hart van de loonexplosie […] bijna onzichtbaar’ was,¹⁴² en dat die derhalve uitsluitend aan de krapte op de arbeidsmarkt kan worden toegeschreven, te eenzijdig en daarom onjuist. De loonexplosie in 1964 was het resultaat van een unieke combinatie van marketplace bargaining power en associational power. De conclusie van Windmuller was gebaseerd op het aantal gestaakte dagen als maatstaf voor de arbeidsonrust. Mijn onderzoek heeft laten zien dat deze maatstaf geen goed beeld geeft van de werkelijke arbeidsverhoudingen, zoals die in de bedrijven en op de werkvloer gestalte kregen. Gezien de voortdurende en veelzijdige arbeidsonrust in het najaar van 1963, niet alleen in de metaal, maar ook in de haven, de bouw, de grafische industrie en het streekvervoer, durf ik te veronderstellen dat opening van de stakingskassen in dat jaar tot een aanzienlijke in aantal stakingsdagen gemeten stakingsactiviteit had kunnen leiden.

Door de consequente weigering van de ‘erkende’ bonden om – met uitzondering van de bouwvakstaking van 1960 – stakingen uit te roepen of te ondersteunen, is de groeiende onvrede over de loonverhoudingen en de loonpolitiek in de periode vóór de loonexplosie van 1964 moeilijk te kwantificeren. De gedetailleerde, evenementiële beschrijving van de oplopende reeks ogenschijnlijk kleine arbeidsconflicten in de metaalindustrie in dit artikel geeft echter ruim voldoende stof voor een kwalitatief oordeel over de toename van deze onvrede. Die begon zich vanaf 1959 te manifesteren en bereikte in 1960 een eerste hoogtepunt, overigens ook in dit geval niet alleen in de metaal, maar ook in de bouw, de Amsterdamse haven en het streekvervoer (die in de grafische bedrijven was al in 1959 tot uitbarsting gekomen).

Deze toegenomen actiebereidheid in de vroege jaren 1960 kan worden gezien als een reactie op de restrictieve loonpolitiek tijdens de recessie van 1958 en de medewerking van de vakbonden daaraan. In een vergelijkende analyse van het loonmatigingsbeleid gedurende de recessie van 1966-1967 en de daaropvolgende stakingsgolf en loonexplosie in negen Europese landen, kwamen Flanagan, Soskice en Ulman tot de conclusie dat

De stakingen in Nederland en in andere Europese landen in het begin van de jaren 1960 waren natuurlijk veel minder omvangrijk dan de grote stakingsbewegingen in Europa na ‘mei 1968’ waar Flanagan c.s. op doelden,¹⁴⁴ maar in de Nederlandse verhoudingen zie ik in deze jaren een soortgelijk mechanisme. Na de loonmatigingspolitiek (bestedingsbeperking) van de regering en de vakbonden tijdens de recessie van 1958 leidde de voortzetting van het matigingsbeleid in de periode van economisch herstel in het begin van de jaren 1960 tot een verhevigde reactie, die zich door de coöperatieve en legalistische houding van de officiële vakbonden alleen kon uiten in ‘wilde’ acties (uitgezonderd de bouwstaking van 1960).

Dit algemene verband werkte niet overal en in het hele land op uniforme wijze. Het epicentrum lag in de Randstad en meer in het bijzonder in Amsterdam. Ter verklaring kan als objectieve omstandigheid worden aangevoerd dat de arbeidsmarkt daar het krapst was en de druk op de lonen het grootst, maar met name in Amsterdam speelden subjectieve factoren ook een grote rol. Door de traditionele strijdbaarheid van de Amsterdamse arbeiders kon die gemakkelijker worden gemobiliseerd en omgezet in actie dan elders. Dat neemt niet weg dat er in de metaalindustrie meer actiecentra waren, in het bijzonder in het Rijnmondgebied en in Utrecht.

In de organisatie van de ‘wilde’ acties in de metaalindustrie in Amsterdam speelden communistische arbeiders een hoofdrol. Zij beschikten over organisatorische hulpmiddelen om richting te geven aan een breder levende onvrede. Er schuilt daarom iets paradoxaals in de sinds de splitsing van de EVC gevoerde communistische vakbondspolitiek van ‘eenheid in het NVV’. Omdat communisten niet tot het NVV werden toegelaten zag de CPN zich genoodzaakt de structuren van de oude EVC-bonden in stand te houden, maar juist daardoor beschikten communisten over organisatorische kaders waarmee ‘wilde’ acties konden worden vormgegeven. De buiten het NVV opererende restanten van de EVC’58 bestonden grotendeels uit leden van de CPN, maar konden steunen op de vele oud-leden van de EVC in de Amsterdamse bedrijven, die deels (conform aansporing van de CPN) lid waren geworden van het NVV, deels ongeorganiseerd waren gebleven. In metaalbedrijven met een sterke aanwezigheid van EVC-’58/’De Metaal’ werd deze rol voortgezet door de vertegenwoordigers van de Vrije of Eenheidslijsten in de ondernemingsraden.

Via het door de CPN opgerichte Centrum van Propaganda voor Eenheid en Klassenstrijd in de Vakbeweging probeerde de CPN-leiding met wisselend succes richting te geven aan het optreden van communisten in de bedrijven. De acties in de metaalbedrijven buiten Amsterdam laten echter zien dat die lang niet overal tot stand kwamen onder invloed van communistische agitatie. Waar die wel zichtbaar is moet die invloed evenmin worden verabsoluteerd. In veel gevallen bouwden door communisten gevormde actiecomités voort op acties die spontaan in bepaalde onderdelen of afdelingen van een bedrijf waren begonnen. Zo begon de actiedruk bij de ADM, die in september 1963 tot het toegeven van directeur Thomson zou leiden, in juli met een petitie van de hakkers en de kokers om extra loon, die daarna werd overgenomen door andere beroepsgroepen en pas later door de arbeiderscommissie van de ondernemingsraad werden veralgemeend tot een looneis voor het hele bedrijf. Het voorbeeld laat zien dat de mobiliserende rol van communistische activisten alleen resultaat kon hebben als er een bredere, door andere factoren begunstigde actiebereidheid bestond.