Sinds de financiële crisis van 2008 is het onderwerp flexibilisering niet meer weg te denken uit het Nederlandse publieke debat. ‘Flex’ wordt daarbij in één adem genoemd met het ‘neoliberalisme’. Zo zei de invloedrijke socioloog en politicoloog Anton Hemerijck begin 2019 dat het Europese financieel-economische beleid: ‘is geïnspireerd door het neoliberale dogma: flexibiliseren, liberaliseren, privatiseren, bezuinigen op sociale bescherming’.

M. ten Hooven, ‘De uitholling van Nederland. Dertig jaar neoliberalisme’, De Groene Amsterdammer 13 maart (2019) https://www.groene.nl/artikel/de-uitholling-van-nederland/. Geraadpleegd op 5 februari 2020.

Arbeidssocioloog Maarten Keune plaatst het begin van de geleidelijke ideologische verschuiving waarmee een sterke nadruk op arbeidsmarkt flexibiliteit kwam te liggen, rond het einde van de jaren zeventig.

M. Keune, ‘Is het flexizekerheidsconcept (in) de beperking meester?’, in: E. Sol en C. Nysten (red.), Wat is de zekerheid in flex en zeker? (Amsterdam 2011) 53-72, 56-57.

Dit vertoog wordt inmiddels echter geproblematiseerd door de mate van flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt, die vergeleken met omringende landen uitzonderlijk hoog is.

H. Borstlap e.a., In wat voor land willen wij werken? Naar een nieuw ontwerp voor de regulering van werk (z.p. 2020) 21; J. Leupen, ‘Geen land heeft zo’n flexibele arbeidsmarkt als Nederland. Trend naar flex is een voorbode voor Europa, zegt Guy Ryder’, Financieel Dagblad 9 december (2015).

Dit artikel onderzoekt hoe de vakbeweging zich in de jaren tachtig verhield tot de toenemende flexibilisering, welke strategie werd gehanteerd, en hoe dit heeft bijgedragen aan de vroege Nederlandse flexibilisering. Door terug te gaan naar dit decennium onderzoeken we de eerste ronde van groei van flexibele arbeidsverhoudingen, die dus plaats vond al ver voor de tot nu toe vooral onderzochte fase van regulering van flexibele arbeidsverhoudingen in de jaren negentig. Met deze studie kiezen we bovendien een andere invalshoek dan de bestaande historiografie, die andere kernfactoren via andere perspectieven bestudeerd. We laten zien dat voor een beter begrip van veranderingen in de organisatie van werk en de arbeidsmarkt ten tijde van de opkomst van het neoliberalisme, het niet voldoende is alleen veranderingen in ideeën en in de beleidsmatige vormgeving van de welvaartsstaat te bestuderen. De reactie van de vakbeweging is ook een kernfactor om de flexibilisering in Nederland in deze periode te kunnen begrijpen. Vanuit een sociaalhistorisch perspectief analyseren we de vakbeweging daarbij als sociale bewegingsorganisatie. Het institutionele perspectief in het recent internationaal vergelijkend onderzoek – voortBouw- end op de kaders uit de jaren tachtig en negentig van auteurs als Visser en Hemerijck – is niet blind voor deze worsteling van de vakbonden met de opkomst van flexibilisering, maar kent zijn beperkingen.

Voor recente bijdragen op dit terrein zie onder andere: B. Palier (red.), A long goodbye to Bismarck? The politics of welfare reform in continental Europe (Amsterdam 2010); K. Thelen, Varieties of liberalization and the new politics of social solidarity (New York 2014); P. Emmenegger, The power to dismiss. Trade unions and the regulation of job security in Western Europe (Oxford 2014).

De positie van de vakbeweging is nog weinig systematisch onderzocht, en daarom bestudeerden wij de archieven van de FNV als de bond die het grootste deel van de Nederlandse vakbeweging vertegenwoordigt. De FNV is een vakbondsorganisatie met eigen individuele leden en een vakcentrale met dertien aangesloten bonden (in 1980 bijna 1,08 miljoen leden; in 2019 iets meer dan 1,01 miljoen leden). Daarop volgt het Christelijk Nationaal Vakverbond (CNV), een werknemersorganisatie op christelijke grondslag (in 1980 304.000 leden; in 2019 236.000 leden). Tot slot zijn er de Vakcentrale voor Professionals (VCP; tot 2014 de Vakcentrale MHP), die de belangen van hoger opgeleide en leidinggevende werknemers in het bedrijfsleven en bij de overheid wil behartigen (in 1980 118.000 leden; in 2019 164.000 leden), en de overige vakverenigingen (in 1980 in totaal 289.000 leden; in 2019 in totaal 188.000 leden).

‘Historie leden vakverenigingen 1901-2019’, Centraal Bureau voor de Statistiek 25 oktober (2019) https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/70061ned.

De FNV was in de jaren tachtig getuige van de opkomst van een veelheid aan vormen van flexibilisering en maakte daarbij een – ook nu nog analytisch relevant – onderscheid tussen interne flexibilisering, externe flexibilisering, numerieke en functionele flexibiliteit (zie tabel 2). Interne flexibilisering betekent de verruiming van de inzetbaarheid van werknemers binnen een bedrijf door flexibiliteit in werktijden en werkzaamheden, terwijl externe flexibilisering gaat over flexibele contractvormen (bv. oproep- en uitzendkrachten). In het geval van numerieke flexibiliteit varieert de kwantiteit van de arbeid ofwel extern door aanvullende krachten in te huren, ofwel intern door de werkroosters van degenen die al in dienst zijn te veranderen. Functionele flexibiliteit gaat gepaard met een verandering in de kwaliteit of de functie van arbeid. Daarbij is de primaire doelstelling van werkgevers bij al deze vormen van flexibilisering hetzelfde, maar de gevolgen voor werknemers (zoals de mate van onzekerheid die dit oplevert) verschillen.

L. Delsen, Exit poldermodel? Sociaal­economische ontwikkelingen in Nederland (Assen 2000) 76-77. Zie ook: C. Passchier en W. Sprenger, Alledaagse flexibilisering. Uitkomsten van een onderzoek naar de praktijk van flexibele arbeidsrelaties onder vakbondsbestuurders, klachtenbehandelaars en ondernemingsraden (Amsterdam 1998).

Het artikel bouwt voort op een eerder verkennend historisch onderzoeksproject naar de FNV-archieven dat was gebaseerd op brede systematische steekproeven in de archieven van de FNV-vakbonden. De steekproeven richtten zich op drie strategische vindplaatsen die inzicht geven in de uitdagingen die de vakbeweging tegenkwam en de strategieën die zij daarbij hanteerde: te weten de dossiers van bondsbesturen en bondsraden (van drie belangrijke bonden: Industriebond, Dienstenbond en de ambtenarenbond Abvakabo), dossiers van actiemateriaal (Bouwbond, Dienstenbond, Industriebond, Vervoersbond, Voedingsbond en de Abvakabo) en dossiers rond scholing (Dienstenbond, Industriebond, Abvakabo en Vakbondsschool). Dit leverde een goed voorlopig overzicht op, welke uitwees dat op basis van deze archieven een diepgaander onderzoek mogelijk was naar de omgang van de FNV met flexibele arbeid in deze periode.

Van Dijk e.a., Precaire polder, 16-19.

Uit het cao-coördinatieoverleg volgen diverse nieuwe inzichten. Visser en Hemerijck legden de nadruk op hoe de economische crisis een nieuwe opstelling van de vakbeweging ten aanzien van het Nederlandse arbeidsmarktbeleid had geprovoceerd.

Visser en Hemerijck, ‘A Dutch miracle’, 17.

Dit artikel laat zien hoe de vakcentrale en de bonden in deze jaren een geïnformeerde en behoorlijk kritische houding aannamen tegenover het nieuwe postindustriële concept van werk dat breekt met de volledige werkgelegenheid op basis van voltijdse werkuren en arbeidsovereenkomsten voor onbepaalde tijd. Bovendien legde de top van de vakbeweging zelf direct een expliciete relatie tussen de toenemende flexibilisering en het Akkoord van Wassenaar. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat zowel de vakcentrale als de vakbonden afzagen van hardere middelen. Weliswaar zijn in de loop van de jaren tachtig en negentig speciale werkgroepen, campagnes en zelfs wat acties rond flexibilisering opgezet, maar vooral met de hoop de uitwassen van flexibele arbeidsverhoudingen tegen te gaan en – opvallend – vrijwel altijd met relatief ‘zachte’ middelen, zoals het opzetten van informatievoorzieningen (middels bijvoorbeeld een Flexlijn), het organiseren van milde publieksacties en soms door naar de rechter te stappen. Niet iedereen was het daarmee eens. Intern was de FNV zeer verdeeld over de juiste strategie. Met name vrouwen streden voor een vakbond die een actievere houding aannam ten opzichte van flexibilisering. Dergelijke geluiden van onderaf kregen echter weinig (en steeds minder) gehoor. De top legde de prioriteit bij de afspraken gemaakt in het akkoord van Wassenaar en in de loop van de jaren tachtig trokken zij de interne organisatie van bovenaf strak. Na de bespreking van de historiografische context van het onderzoek zullen we deze bevindingen uiteenzetten door achtereenvolgens in te gaan op het Akkoord van Wassenaar, de relatie tussen dit akkoord en de flexibilisering, hoe ook de FNV dat verband opmerkte, de strategie die de vakcentrale vervolgens formuleerde en de reactie daarop vanuit de FNV-bonden.

De Nederlandse economisch historicus Jeroen Touwen combineert twee verklaringsmodellen die we vaker terugzien in de wetenschappelijke literatuur over de opkomst van flexibilisering. Touwen legt in zijn boek uit 2015 de nadruk op het gecoördineerde karakter van de veranderingen in de Nederlandse economie en op de economische wenselijkheid van flexibele arbeid. Vanaf de jaren tachtig groeide volgens Touwen de consensus onder Nederlandse instituties – werkgevers-, werknemersorganisaties en de overheid – dat privatisering en deregulering van de economie en flexibilisering van de arbeidsmarkt onvermijdelijke en noodzakelijke hervormingen waren. De periode 1980-2010 kan volgens Touwen dan ook niet worden aangemerkt als een periode van meedogenloze neoliberale hervormingen. Hij acht het beter om te spreken van ‘pragmatische aanpassingen aan globaliserende markten’.

J. Touwen, Coordination in transition. The Netherlands and the world economy, 1950-2010 (Leiden/ Boston 2015) 339.

Het is echter maar de vraag of onvermijdelijkheid als verklaring stand houdt. Arbeidseconoom Ronald Dekker stelt dat politieke partijen en gezaghebbende instellingen zijn ‘bevangen door het defaitistische idee’ dat Nederland ‘slechts een scheepje […] op de woelige baren van de wereldeconomie’ is, waardoor zij nauwelijks tegenwicht bieden aan de ‘marktretoriek van onvermijdelijke flexibilisering’.

R. Dekker, ‘Als alles flexibel wordt’, Socialisme & Democratie 9 (2011) 110-118, 110.

Het idee dat bij het gecoördineerde overheidsbeleid de sleutel ligt voor het begrijpen van allerlei veranderingen in de politieke economie van de afgelopen decennia, kent zijn oorsprong in de jaren tachtig. Small States in World Markets (1985) van Katzenstein zette de toon – het boek is volgens de politicoloog Mark Blyth één van de drie grondleggers van het hedendaagse onderzoek naar politieke economieën.

Naast P. Gourevitch, Politics in hard times. The great recession in comparative perspective (Ithaca 1986) en P.A. Hall, Governing the economy. The politics of state intervention in Britain and France (New York 1986), M. Blyth, ‘An approach to comparative analysis or a subfield within a subfield? Political economy’, in: M.I. Lichbach en A.S. Zuckerman (red.), Comparative politics. Rationality culture and structure (Cambridge 2009) 193-219, 194.

Het politiek-economisch onderzoek uit deze stroming maakte met het varieties of capitalism-debat de stap naar de eenentwintigste eeuw. De politiekeconomen Peter Hall en David Soskice kwamen in 2001 met een nieuw raamwerk om de institutionele overeenkomsten en verschillen tussen ontwikkelde economieën te begrijpen en gaven bedrijven daarbij een prominentere rol.

P.A. Hall en D. Soskice, ‘An introduction to varieties of capitalism’, in: Idem (red.), Varieties of capitalism. The institutional foundations of comparative advantage (Oxford 2001) 1-68.

Het debat over de opkomst van flexibilisering in landen als Nederland is gevormd door deze onderzoekstradities. In lijn met het varieties of capitalism-verklaringsmodel benadrukken historici zoals Touwen dat de keuze van een bedrijf om de arbeidsorganisatie te flexibiliseren sterk wordt ingegeven door de arbeidswetgeving en de machtsverhoudingen tussen werkgevers- en werknemersorganisaties. Een regering die zijn arbeidsmarkt dereguleert, creëert een cruciale voorwaarde voor de totstandkoming en groei van flexibele arbeidsverhoudingen.

Touwen, Coordination; J. Barbier, ‘A conceptual approach of the destandardization of employment in Europe since the 1970s’, in: M. Koch en M. Fritz (red.), Non­standard employment in Europe. Paradigms, prevalence and policy responses (Basingstoke 2013) 13-28, 15-16.

Wat opvalt is dat wetenschappers vooral kijken naar beleidsvorming, zonder de interne dynamiek van de daarin opererende economische instituties te kennen. In de recente internationaal vergelijkende literatuur ligt de focus op veranderingen in sociaal beleid. Politicologen bestuderen belastingen, uitkeringen, stelsels van sociale verzekeringen en publieke voorzieningen (Palier); of de institutionele ontwikkeling van loononderhandelingen, van de arbeidsmarkt en het onderwijs- en opleidingsbeleid (Thelen); of wettelijke regelingen rondom baanzekerheid voor de private sector (Emmenegger).

Palier, A long goodbye, 20; Thelen, Varieties, 1-2 en 32; Emmenegger, The power, 3.

Dat flexibilisering bij de vakbeweging niet hoog op de agenda kwam had deels te maken met machtsverhoudingen binnen de bonden en de federatie. Hier blijkt een andere onderzoekslijn in het flexibiliseringsdebat gericht op ‘dualisering’ of segmenterings-theorieën van belang. Dit model benadrukt dat structurele economische veranderingen niet voor alle werknemers dezelfde gevolgen hadden, omdat arbeidswetgeving en collectieve belangenbehartiging een deel van de arbeidsmarkt beschermt (insiders), terwijl een ander deel belangenbehartiging en juridische bescherming wordt ontzegd (outsiders). Kenmerken als gender, etniciteit, leeftijd en opleidingsniveau bepaalden (zij het in wisselende mate) veelal het onderscheid tussen insiders en outsiders.

S. Mosoetsa, J. Stillermann en C. Tilly, ‘Precarious labor, south and north. An introduction’, International Labor and Working­Class History 89 (2016) 5-19; L. Hipp, J. Bernhardt en J. Allmendinger, ‘Institutions and the prevalence of nonstandard employment’, Socio­Economic Review 13 (2015) 351-377, 355.

Uit het onderzoeksrapport Precaire Polder blijkt dat een groep vrouwen binnen de FNV vrij snel aan de bel trok nadat dat zij begin jaren tachtig met flexibelere arbeid te maken kregen.

Van Dijk e.a., Precaire polder, 103.

Uit het onderzoek in de cao-dossiers blijkt nu dat het hoogste orgaan van de FNV de ontwikkelingen net zo goed direct op het netvlies had. Al in een beleidsnota uit maart 1983 schreef het Federatiebestuur van de vakcentrale over het nieuwe werkgeversdoel: flexibilisering. Het bestuur benoemde het als een voor de bond relevant en actueel vraagstuk en achtte het noodzakelijk afspraken te maken over de grenzen waarbinnen flexibilisering kon plaatsvinden.

Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (hierna IISG), Archief FNV (hierna FNV), inv. 2584, Circulaire 479. Aan de leden van de Fedeatie Raad t.k.n. aan de bondsbesturen (hierna Circulaire 479), 27 maart 1984.

In het gecoördineerde arbeidsvoorwaardenbeleid voor 1985 en 1986 stond dat ten dele sprake was van een positieve ontwikkeling. De arbeidsorganisatie diende meer aangepast te worden aan individuele behoeften en flexibilisering bood daarvoor mogelijkheden. De vakcentrale ging bovendien in zekere mate mee in het idee van flexibilisering als noodzakelijke ontwikkeling. Het was, zoals de nota FNV-uitgangspunten voor het arbeidsvoorwaardenbeleid 1987 schreef, ‘ook in het belang van de werknemers dat ondernemingen snel en slagvaardig reageren op wisselende (markt)omstandigheden’.

IISG, FNV, inv. 2584, FNV-uitgangspunten voor het arbeidsvoorwaardenbeleid 1987 (hierna Uitgangspunten AVB 1987), 6 oktober 1986.

In het ontwikkelen van een eigen kijk op het postindustriële werk en de grenzen daaraan, maakte de FNV een onderscheid tussen interne flexibilisering, externe flexibilisering, numerieke en functionele flexibiliteit. Uit de arbeidvoorwaardennota’s van bijvoorbeeld 1986, 1987 en 1988 blijkt dat ze externe flexibilisering als ongewenst zag. De FNV was ‘van mening dat de flexibilisering, ingepast in het bredere sociale beleid, via een interne flexibilisering van de arbeidsorganisatie, dat wil zeggen door een flexibelere organisatie van produktie en dienstverlening, tot stand moest komen [sic]’.

IISG, FNV, inv. 2585, Uitgangspunten AVB 1988, 1987.

Toch slaagde de vakcentrale en de afzonderlijke bonden er niet in de ongewenste flexibele contracten aan banden te leggen. In 1988 bleef het in de ogen van de Voedingsbond nodig flexibilisering aan te pakken.

IISG, FNV, inv. 2585, Nota arbeidsvoorwaardenbeleid 1989 van de Voedingsbond (hierna Nota AVB Voedingsbond 1989), 24 november 1988.

In november 1982 sloten de sociale partners het beroemde en achteraf internationaal geprezen Akkoord van Wassenaar – destijds beter bekend als het Stichtingsakkoord. De rendementen daalden en de werkloosheid was in de jaren daarvoor gestegen. Werkgevers wilden kosten reduceren door overtollige werknemers te ontslaan, liever geen arbeidsduurverkorting en zeker niet met behoud van loon. Vanwege de oplopende werkloosheid wenste de vakbeweging echter herverdeling van arbeid door middel van arbeidsduurverkorting met behoud van loon. Na onderhandelingen kwamen regering, werkgevers- en werknemersorganisaties tot een gezamenlijke lange termijndoelstelling van behoud van werkgelegenheid door op de korte termijn in te zetten op arbeidsduurverkorting en door af te zien van prijscompensatie van de lonen. Het akkoord kwam tegemoet aan de wensen van beide partijen en minister De Koning van Sociale Zaken zei te streven naar een arbeidsduurverkorting tot 36 uur per week.

K.G. Tijdens, ‘Arbeidsduurverkorting en het Akkoord van Wassenaar. Via deeltijdarbeid en verlofsparen naar CAO à la carte’, Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken 18 (2002) 309-318, 309.

Met de arbeidsduur- en arbeidstijdverkorting hoopte de vakbeweging de beschikbare werkgelegenheid te kunnen herverdelen. In het akkoord hadden werkgeversorganisaties de toezegging gedaan gezamenlijk naar arbeidstijdverkorting te streven. In cao’s zouden bonden en werkgevers dat concretiseren en afspraken maken over de vraag hoe de arbeidstijdverkorting daadwerkelijk tot het behoud en de creatie van arbeidsplaatsen ging leiden.

IISG, FNV, inv. 2583, Notitie inzake de voortgang van het arbeidsvoorwaardenbeleid in 1984 (hierna Notitie voortgang AVB 1984), 29 juni 1983.

In de loop van de jaren tachtig bleek dat deze zorgen niet onterecht waren. Vakbondsbestuurders van de federatie en de bonden legden een direct verband tussen de vakbondsinzet op arbeidsduur- en arbeidstijdverkorting en het toenemend aantal tijdelijke krachten, thuiswerk(st)ers, oproepkrachten of uitzendkrachten (externe numerieke en functionele flexibiliteit). Op het themacongres ‘Vakbeweging en arbeidsmarkt’ in 1986 benoemde de FNV de flexibilisering als ‘het toverwoord waarmee werkgevers de vakbewegingsstrategie voor een algemene stapsgewijze arbeidsduurverkorting te lijf zijn gegaan’.

Geciteerd in: Van Dijk e.a., Precaire polder, 93.

Doordat werkgevers verschillende vormen van flexibilisering wisten te bewerkstelligen, leverde de arbeidstijdverkorting niet de nieuwe banen op die de FNV voor ogen had. Tussen 1986 en 1990 is een uitbreiding van de werkgelegenheid in arbeidsjaren met ruim één procent per jaar mogelijk gemaakt, waarbij het met name ging om laagbetaalde en parttime banen (interne flexibilisering) in de dienstensectoren waar vooral vrouwen in terechtkwamen.

IISG, FNV, inv. 2586, Meerjarig arbeidsvoorwaardenbeleid 1990-1993, juni 1989.

Uit de gekozen strategieën en de daarbij ingezette middelen, is af te lezen welk beleid de FNV in de jaren tachtig voerde. Welke keuzes maakte de FNV destijds ten aanzien van arbeidstijdverkorting en flexibilisering? Ten eerste zijn er de nationale akkoorden tussen de sociale partners, zoals het Akkoord van Wassenaar. De federatie zag een akkoord destijds als het meest invloedrijke en belangrijkste instrument voor verandering. De arbeidstijd- en arbeidsduurverkorting wilde de federatie aan de landelijke overlegtafels beslechten. Als vicevoorzitter was Johan Stekelenburg er in 1987 en 1988 glashelder over: de FNV moest maatschappelijke problemen – in dit geval de werkloosheid – vooral via de weg van het landelijk overleg tot een oplossing brengen. Een gedecentraliseerd arbeidsvoorwaardenbeleid zou een veel minder effectieve bijdrage leveren aan de bestrijding daarvan. De FNV zou betere resultaten behalen wanneer bonden na overleg en afspraken op centraal niveau aan het cao-overleg begonnen. ‘Zo is de kans naar mijn mening’, aldus Stekelenburg, ‘heel reëel aanwezig dat de optelsom van de resultaten van louter decentrale onderhandelingen in maatschappelijk en sociaaleconomisch opzicht, negatiever uitwerkt’.

IISG, FNV, inv. 2585, Toespraak J. Stekelenburg ‘De FNV-visie op het decentralisatieproces in het arbeidsvoorwaardenbeleid’, 18 maart 1987.

Een tweede instrument om vakbondseisen af te dwingen zijn de cao’s. In de jaren tachtig was herverdeling door arbeidsduur- en arbeidstijdverkorting het hoofddoel binnen het cao-beleid. Na het Akkoord van Wassenaar werden voor bijna 50 procent van alle werknemers die onder een cao vielen in meerjarige cao’s (ze liepen meestal tot 1985) afspraken gemaakt over arbeidsduurverkorting.

IISG, FNV, inv, 2583, Circulaire 1432. 19 oktober 1983; IISG, FNV, inv. 2583, Notitie voortgang AVB 1984, 29 juni 1983; IISG, FNV, inv. 2584, Circulaire 90. Aan de leden van de Federatieraad, 16 januari 1985; IISG, FNV, inv. 2585, Vraagpuntennotitie 1988, 15 juni 1987; IISG, FNV, inv. 2585, Nota Arbeidsvoorwaarden 1989, 11 juli 1988.

Bovendien was het hoogste niveau van de FNV bereid het derde vakbondsmiddel in te zetten voor arbeidsduurverkorting: het actievoeren. Op verschillende momenten in het onderhandelingsproces konden cao-acties op sector-, bedrijfstak-, of bedrijfsniveau plaatsvinden. Daarnaast kon de FNV besluiten over te gaan tot landelijke acties. In de regel was de federatie alleen bereid gezamenlijk de strijd aan te gaan, wanneer de kwestie waarover geen overeenstemming kwam voor het bestuur prioriteit had. En om genoeg mensen te kunnen mobiliseren voor een landelijke manifestatie gold meestal dat de besprekingen moesten zijn vastgelopen, het liefst in meerdere of toonaangevende bedrijven. Bij de atv en adv was dat het geval. Wanneer de FNV-bonden in maart 1985 weinig vorderingen maken in de cao-onderhandelingen ziet het Federatiebestuur een reële kans op lichte acties in de eerste helft van april en zwaardere acties in de tweede helft van de maand. Bij lichte acties werd gedacht aan korte werkonderbrekingen, stiptheidsacties en waarschuwingsstaken en bij zwaardere acties aan meerdaagse stakingen.

IISG, FNV, inv. 2584, Notitie aan J. Maat, F. Drabbe, J. Stekelenburg, B. Akkerboom, J. van Hoof, 1985.

Welke van de drie middelen zette de vakbeweging in bij het tegengaan van de als negatief bestempelde vormen en gevolgen van flexibilisering? In de flexbiliseringsstrategie was het uitgangspunt dat ‘arbeidsvoorwaarden voor niet-reguliere (afwijkende) contracten beter geregeld’ moesten worden ‘via de cao’ en dus niet via centrale akkoorden of de politiek.

IISG, FNV, inv. 2584, Nota AVB 1985/1986, oktober 1984

Via de cao’s, zo blijkt uit de evaluaties, wisten de bonden daarbij soms een succes te behalen. De Dienstenbond wist af te spreken dat bedrijven voor continue werkzaamheden geen hulp- en afroepkrachten mochten inzetten. Na langdurige onderhandelingen over ziekenhuis-cao’s, waar afroepkrachten buiten de cao vielen, slaagde de ambtenarenbond Abvakabo erin het aantal afroepkrachten als percentage van het totale werknemersbestand te beperken. Ook bij de PTT, het staatsbedrijf dat verantwoordelijk was voor de post, was overeenstemming bereikt over het terugdringen van afroepcontracten. De werkgever ging één-uurs contracten omzetten in een vast dienstverband naar keuze. Bij Druk en Papier ging het meer om het tegenhouden van achteruitgang. Het was gelukt om in de grafische cao’s af te spreken dat de rechtspositie van thuiswerkers verbeterde, maar de bond had het schrappen van het verbod op thuiswerken niet weten te voorkomen.

IISG, FNV, inv. 2584, Inventarisatie 1985, 30 augustus 1985.

Toch bleven de successen beperkt, terwijl binnen de organisatie de wens klonk om tot gezamenlijke uitgangspunten te komen en een gezamenlijk plan te trekken. De vakcentrale besloot daarom in 1986 actief met de toenemende flexibilisering aan de slag te willen. Met het verschijnen van twee interne notities Eerste notitie over een aantal aspecten van flexibilisering van de arbeid die in het arbeidsvoorwaardenbeleid van belang zijn (1986) en FNV-arbeidsvoorwaardenbeleid en flexibilisering (1987) kwam in het arbeidsvoorwaardenbeleid meer aandacht voor het thema.

IISG, FNV, inv. 2585, Notitie ‘FNV-AVB en flexibilisering’,19 januari 1987; IISG, FNV, inv. 2584, Notitie ‘Eerste notitie over een aantal aspecten van flexibilisering van de arbeid die in het arbeidsvoorwaardenbeleid van belang zijn’ (hierna Notitie ‘Eerste notitie flexibilisering’), 27 augustus 1986.

Die brede strategie kwam er in de jaren tachtig niet. Na 1987 verdween de gecoördineerde cao-strijd tegen flexibilisering verder naar de achtergrond. De besturen van de bij de FNV aangesloten bonden wilden voor 1989 primair afspraken maken over de werkgelegenheid en de bestrijding van werkloosheid, het arbeidsmarkt- en scholingsbeleid; en gelijke inkomensontwikkeling voor werkenden en uitkeringsgerechtigden. De coördinatie van de FNV richtte zich op deze drie punten. De inzet was dat bonden alleen cao’s zouden afsluiten indien er sprake was van evenwichtige afspraken over een duidelijk herkenbaar positief werkgelegenheidseffect, goed zichtbaar arbeidsmarkt- en scholingsbeleid, en een inkomensontwikkeling.

IISG, FNV, inv. 2585, Nota Arbeidsvoorwaarden 1989, 11 juli 1988.

En waar de vakcentrale wel een coördinerende rol bij adv-acties voor zich zag, spraken bestuurders binnen de Federatieraad en het Federatiebestuur niet over het voeren van acties voor cao-eisen over flexibilisering. Ook binnen de afzonderlijke bonden lijken geen acties te zijn gevoerd voor betere cao-afspraken over flexibilisering. Onder het supermarktpersoneel kwam het in 1988 bijna zover. De Dienstenbond wilde onderbetaling en ‘ongewenste flexibilisering’ via de cao van 1989 aanpakken. Ondanks de lage organisatiegraad en het ontbreken van een actietraditie wist de bond veel medewerkers uit supermarkten via informatiecampagnes en ledenraadplegingen te betrekken bij de onderhandelingen. Toen werkgevers de cao-onderhandelingen afbraken kon de Dienstenbond een grote aanhang mobiliseren en acties lagen op de loer. Maar enkel de aankondiging van een nieuwe actievormen, zogenoemde ‘picket-lines’, was voor werkgevers voldoende reden om de cao-eisen (zij het nog steeds maar een deel daarvan) te accepteren.

Ibid., 109.

In tegenstelling tot de adv en atv, ontwikkelde de FNV tussen 1983 en 1989 geen gecoördineerde strategie met een brede en systematische inzet van diverse middelen tegen flexibilisering. Ondertussen leverde de ‘uitruil’ die de kern van het Akkoord van Wassenaar was niet het gewenste resultaat op. Vakbondshistoricus Sjaak van der Velden concludeerde: ‘De arbeidstijd gemeten naar het aantal te werken uren in een voltijdsbaan daalde van 1829 in 1982 naar 1770 drie jaar later. Het werkloosheidspercentage bleef echter ongewijzigd hoog. Rond de 15 procent van de onzelfstandige beroepsbevolking volgens de toenmalige berekening.’

S. van der Velden, Loonstrijd en loonontwikkeling in Nederland (Amsterdam 2016) 40.

De keuzes die de FNV met dit beleid maakte, waren niet onomstreden. De strategie na Wassenaar en ten aanzien van flexibilisering leverde de nodige interne discussies op. In februari en maart 1987 deden de vakbondsbestuurders Johan Stekelenburg en Henk Leemreize een ronde langs de grotere FNV-bonden om in informele sfeer van gedachten te wisselen over het arbeidsvoorwaardenbeleid voor de komende jaren. Ze spraken met (hoofd)bestuurders en medewerkers die verantwoordelijk waren voor het beleid en de coördinatie daarvan binnen de bonden. Stekelenburg en Leemreize kwamen tot de conclusie dat in veel van de bonden sprake was van een tweeslachtige stemming ten aanzien van een verdergaande adv tot een gemiddelde werkweek van 36 uur. ‘Men beseft’, zo kwam in de evaluatienotitie te staan, ‘dat verdergaande adv moet in de strijd tegen de werkloosheid. Maar de twijfel groeit.’

IISG, FNV, inv. 2585, Evaluatie van gesprekken met bonden over het arbeidsvoorwaardenbeleid in de komende jaren, 14 april 1987.

De Industriebond FNV was een groot voorstander van de strijd voor arbeidsduur-, arbeidstijdverkorting en herverdeling van arbeid. De bond uitte daarbij kritiek op zowel de toewijding en inspanningen van de andere bonden als op de interne FNV-coördinatie. In 1985 was volgens de vakbondsbestuurders uit de industrie sprake van verdeeldheid over de prioriteiten in het beleid en de strategievraag. Terwijl de Industriebond zich naar eigen zeggen hard maakte voor de 36 uur, deed de rest dat (te) weinig. De Voedingsbond zou atv niet onbelangrijk vinden, maar of ze het echt als belangrijkste thema zagen? De ambtenarenbond Abvakabo had zich in eerste instantie terughoudend opgesteld en ook dat leidde tot frustratie. De Industriebond zag zichzelf in 1986 alleen staan met de ‘atv-verlangens’.

IISG, FNV, inv. 2584, Notitie regionale teambijeenkomsten, 3 juni 1986.

Wat betreft de inzet op adv en atv week de Bouw- en Houtbond FNV niet veel af van de Industriebond. Volgens deze laatste had Bouw- en Hout in 1987 aan de atv-eis ‘zeer lang willen vasthouden’.

101 Ibid.

Bij de Voedingsbond was dat anders. In de arbeidsvoorwaardendiscussies voor deze sector kreeg flexibilisering naast de arbeidstijdverkorting ruim aandacht.

IISG, FNV, inv. 2585, Conceptnota arbeidsvoorwaardenbeleid 1989, 1988.

Ook de Abvakabo had te maken met bezwaren tegen atv en adv vanuit de achterban – dat de leden voor de bond aanleiding gaven kritisch te zijn, had de Industriebond terecht opgemerkt. In een brief over het arbeidsvoorwaardenbeleid uit 1987 liet de Abvakabo aan de federatie weten dat hun achterban een discussie over verdergaande algemene arbeidstijdverkorting niet zou begrijpen. ‘Wij willen onze ogen niet sluiten voor het werkgelegenheidsprobleem’, schreef de bond, ‘maar verdergaande arbeidstijdverkorting in een situatie waarin de overheid de door ons betaalde arbeidsplaatsen net zo snel weer afbreekt, is niet goed denkbaar’.

IISG, FNV, inv. 2584, Brief AbvaKabo aan FNV J. Stekelenburg, 9 maart 1987.

Tot slot wilde de Vervoersbond tegen het einde van de jaren tachtig nadrukkelijk leren van de negatieve gevolgen van het FNV-beleid voor atv. De bond zag anno 1989 enerzijds alle reden om door te gaan met herverdeling van werk om zo nieuwe arbeidsplaatsen te scheppen. Anderzijds merkte deze op dat de ervaringen met arbeidstijdverkorting zeker niet altijd positief waren geweest. Door de verslechteringen die werkgevers en de overheid met de atv hadden doorgevoerd was de herbezetting voorkomen en het doel van de atv (meer banen) volgens de bond onvoldoende bereikt. ‘Soms werden dus zelfs arbeidsomstandigheden verslechterd en bezuinigingen op het personeelsbestand doorgevoerd, waardoor met de ATV het tegendeel werd bereikt van wat bedoeld werd’, aldus de arbeidsvoorwaardennota. In de toekomst wilde de bond niet meer dit risico lopen en de invulling van de herverdeling mocht alleen nog een verbetering van de arbeidsvoorwaarden of de kwaliteit van werk opleveren, dus ‘minder onregelmatigheid’ en door ‘terugdringen van fleksibilisering [sic]’.

IISG, FNV, inv. 2585, Conceptnota Voedingsbond arbeidsvoorwaardenbeleid 1989, 1988.

De per bond sterk variërende aandacht voor flexibilisering had te maken met de verdeling en inzet van vrouwen binnen de FNV als geheel. Bij het aankaarten van (met name externe) flexibilisering als probleem hadden de Marflexvrouwen een voortrekkersrol gespeeld.

111 Van Dijk e.a., Precaire polder, 103-107.

Ideeën over wie de core workforce is, geven tegelijkertijd niet de volledige verklaring voor de houding van de FNV ten aanzien van flexibilisering en van arbeidsduur- en arbeidstijdverkorting. Net zo belangrijk was dat Wassenaar prioriteit kreeg, omdat er een akkoord lag en de organisatie in deze periode een draai maakte. De FNV en haar voorlopers hechtten al decennialang veel waarde aan centrale akkoorden. Na de oorlog kende Nederland het harmoniemodel op basis van de geleide loonpolitiek in ruil voor de opbouw van sociale zekerheid en voor werkgelegenheid. In de jaren zestig en zeventig leek het conflict even sterker de boventoon te gaan voeren. De jaren tachtig begonnen als een periode van interne discussie over professionalisering en centralisering, de rol van vakbondsdemocratie en over de vakbeweging als strijdbare organisatie van onderaf. De FNV reageerde op de economisch crisis met het voeren van acties én met het afsluiten van akkoorden.

Van Dijk e.a., Precaire polder, 47-48.

Voor een beter begrip van flexibilisering, neoliberalisme en de relatie daartussen vormen de jaren tachtig een belangrijk decennium. Nederland kende als corporatistisch land destijds minder radicale markgerichte tendensen, zo betoogt de literatuur, maar in dezelfde periode vond een eerste ronde van sterke groei van flexibilisering plaats. Dit artikel gaat terug naar de eerste jaren na het Akkoord van Wassenaar en onderzoekt de houding en de strategie van de FNV-vakcentrale en -bonden ten aanzien van flexibilisering. Het laat zien dat de rol van de vakbeweging vraagt om een zelfstandige verklaring. En het geeft daarmee nieuw inzicht in een onderbelichte factor in het debat over de ontstaansgeschiedenis van de radicale flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt.

Vooralsnog is in wetenschappelijke studies over flexibilisering met name gekeken naar structurele veranderingen die flexibilisering onvermijdelijk en wenselijk zouden maken (o.a. Touwen) en naar de economische instituties die het op het hoogste (overleg)niveau mogelijk maakten (o.a. Sluyterman, Dekker, Keune, Boonstra, Thelen, Emmenegger). Uiteraard was de vakbeweging niet immuun voor het discours van de onvermijdelijkheid van flexibilisering als gevolg van mondiale economische ontwikkelingen, en had de vakbeweging, zoals Keetie Sluyterman en Maarten Keune laten zien, te maken met haar tanende machtspositie aan de onderhandelingstafels met werkgeversorganisaties en de regering. De jaren tachtig werden bovendien gekenmerkt door een economische crisis die hoge werkloosheid tot gevolg had en veranderingen in de economie versnelden die de macht van de vakbeweging onder druk zetten. Maar de vakbeweging was geen homogene beweging en de rol van de vakbeweging kan niet worden gereduceerd tot haar formele invloed op economische besluitvorming in de landelijke politiek. Om ook de veel complexere eigenstandige organisatorische en sociale dynamiek van de vakbeweging in ogenschouw te kunnen nemen, hanteert dit artikel een sociaalhistorisch perspectief. Door de verschillende vakbondsstrategieën ten aanzien van flexibilisering naast elkaar te leggen – van landelijke akkoorden tot de cao- en arbeidsvoorwaardenstrategie en het actievoeren – geven we een plaats aan de meerdere functies (of rollen) die de vakbeweging heeft in het Nederlandse politiek-sociale landschap. Zo komen we tot een diepgaander en meer historisch gecontextualiseerde verklaring voor de ruimte die al vroeg ontstond in Nederland voor de flexibilisering van arbeidsverhoudingen.

Het onderzoek op basis van de cao-dossiers laat zien dat de FNV de ontwikkelingen rond flexibilisering signaleerde én veel ruimte gaf. Vakbondsmensen van verschillende bonden, uit verschillende belangengroepen en uit verschillende niveaus binnen de vakbeweging waren zich destijds overduidelijk bewust van het feit dat snelle ontwikkelingen plaatsvonden op dit gebied. De FNV ontwikkelde daarom een eigen visie op werk in de postindustriële samenleving: de kansen en met name de problemen die specifieke vormen van flexibilisering creëerden. En men kwam tot de conclusie dat de opkomst van externe flexibilisering in verband stond met de beginselafspraken uit het Akkoord van Wassenaar. Al snel bleek dat de vakbondsinzet op arbeidsduur- en arbeidstijdverkorting invloed had op het toenemend aantal tijdelijke krachten, thuiswerk(st)ers, oproepkrachten of uitzendkrachten. Toch veranderde na deze constatering de strategie van de vakbeweging tegenover atv en flex niet. Geluiden van onderaf die vanaf midden jaren tachtig te horen waren, drongen weinig door. In de tweede helft van de jaren tachtig (vanaf 1986/1987) groeide de aandacht vanuit het vakbondskader (leden en professionals) en kreeg flexibilisering kort een belangrijkere plaats in het centraal gecoordineerde arbeidsvoorwaardenbeleid. Maar dat was van korte duur. Zelfs toen aan het eind van het decennium bleek dat de inzet op arbeidstijdverkorting nauwelijks vruchten afwierp, draaide de centrale strategie wederom om het vasthouden aan de afspraken van Wassenaar. Gedurende het gehele decennium zette de FNV de middelen die zij tot haar beschikking had (nationale akkoorden, arbeidsvoorwaardenbeleid en acties) vooral in om arbeidstijdverkorting te bewerkstelligen en veel minder om flexibilisering tegen te gaan. De werkorganisatie was daarbij met verloop van tijd in toenemende mate gericht op het centraal overleg. En terwijl de FNV de meeste tijd en energie stak in het verzilveren van de beginselafspraken over arbeidsduurverkorting en arbeidstijdverkorting, gaven werkgevers prioriteit aan flexibilisering en stuitten daarbij dus op weinig verzet van de FNV.

Niet alle bonden waren het eens met de gecoördineerde strategie tegenover atv en flex, waarbij bonden die kritisch waren over flex ook kritischer waren over de grote prioriteit die het doorvoeren van arbeidstijdverkorting kreeg. Mede door de interne verdeeldheid over de prioriteit van atv en de te volgen strategie ten aanzien van flexibilisering, en doordat vrouwen vaak nog niet tot de core workforce werden gerekend, kwam hier geen verandering in. De afspraken van Wassenaar en de inzet op het binnenhalen van die uitruil (het was immers een akkoord geweest van aanbevelingen en beloftes) kregen de prioriteit. Deze keuze betekende dat de FNV minder tijd en aandacht kon besteden aan het complexe flexilibiliseringsdossier. Doordat de werkorganisatie daarbij steeds meer belang hechtte aan het bereiken van doelstellingen via het centraal overleg, kwam het contact met de basis verder onder druk te staan. De negatieve effecten van de herordening en flexibilisering van de arbeidsmarkt werden om deze redenen niet bestreden. Dat beleid gaf werkgevers, die sterk inzetten op flexibilisering, de ruimte die ze nodig hadden: ze zagen hun kans schoon de vrijgekomen arbeidsplaatsen op te vullen met een flexibele schil. De vakbondstop deed in 1996 uiteindelijk een poging tot regulering door een landelijk akkoord. De wetenschappelijke literatuur besteedt tot op heden vrijwel alleen aandacht aan deze vertraagde reactie in het Flexakkoord van 1996.

Dit artikel keek naar de vakbeweging als sociale bewegingsorganisatie om beter te begrijpen wat de effecten van ideeën en beleid zijn en welke de rol instituties van het sociaal overleg in de totstandkoming daarvan spelen. Juist de combinatie van krachten gegenereerd vanuit en door een akkoord onder de sociale partners (op het hoogste niveau) enerzijds, alsmede de interne dynamiek anderzijds, waren bepalend voor de houding van de vakbeweging tegenover flexibilisering van arbeid in de jaren tachtig. Daarbij was niet de economische crisis zelf de belangrijkste ontwikkeling voor de FNV, maar vooral de veranderende dynamiek die ontstond door het Akkoord van Wassenaar. De les voor de huidige wetenschappelijke en maatschappelijke discussies over de ingrijpende veranderingen in de politieke economie in de afgelopen veertig jaar – en dan met name de doorbraak van het neoliberalisme – is dat het kijken naar veranderende ideeën en overheidsbeleid alleen niet voldoende is. Om de rol van de vakbeweging verder te ontleden zou vervolgonderzoek zich bijvoorbeeld kunnen richten op de congressen die de vakbeweging in deze periode organiseerde en de debatten die zich daar ontspinden, maar bijvoorbeeld ook op de effecten van organisatie- en actievormen ten aanzien van de veranderende sociaal-economische uitdagingen waarvoor de vakbeweging kwam te staan. Dit artikel keek onder andere naar concept- en discussienota’s, die op de congressen zijn besproken en naar aanleiding daarvan zijn aangepast. Het bestuderen van congresverslagen, archiefmateriaal in bedrijfsdossiers en het afnemen van interviews zouden een volgende stap kunnen zijn. Het onderzoek naar de sterke veranderingen in de organisatie van werk en arbeidsmarkt in de afgelopen veertig jaar is in ieder geval gebaat bij meer aandacht voor de vakbeweging en haar interne dynamiek.