‘Al die jongens hier willen godverdomme weg’, verzuchtte de revolutionair-socialist Henk Sneevliet in 1937: ‘ze willen allemaal naar Spanje’.

K. ten Haaf, In de geest van oktober. Het verhaal van Peter Drenth (Groningen 1999).

In een nieuwe studie onderzoeken Petram en Kruizinga enerzijds wat de Nederlandse Spanjestrijders dreef, maar ook hoe de Nederlandse bevolking reageerde op de Spaanse Burgeroorlog en de pogingen van een kleine groep socialisten en communisten om mensen te werven om te gaan vechten in Spanje. Zij doen dat door de levens van een aantal Spanjegangers te reconstrueren en hun ervaringen te spiegelen aan de manier waarop de pers schreef over de burgeroorlog en de werving (het ‘ronselen’) van Spanjestrijders in Nederland.

Oudere literatuur over dit thema is vaak gebaseerd op interviews met communistische Spanjeveteranen. Petram en Kruizinga houden meer afstand en benadrukken dat Spanjestrijders lang niet altijd communist waren of werden gedreven door ideologische overwegingen. Zo waren er ook kansarme jongeren die in Nederland zó klem kwamen te zitten dat zij geen andere uitweg zagen dan naar Spanje te ‘vluchten’. Zo waren er Marinus Onderwater, wiens vriendin zwanger was geworden, en Paul de Laat, die beschuldigd was van belastingfraude: ‘Samen besloten ze het noodlot te ontvluchten. Spanje was een logische bestemming’ (p. 83).

Een van de sterke kanten van het boek is de uitgebreide aandacht voor de manier waarop de Nederlandse pers en het publiek reageerden op de inspanningen van communisten om Spanjestrijders te werven. Sensationele en overtrokken krantenberichten, in combinatie met grote onduidelijkheid over het werkelijke aantal Spanjegangers, leidde tot grote onrust. Bij meerdere vermissingszaken in 1936 werd gevreesd dat de vermiste ‘naar Spanje was gelokt’. In de meeste gevallen bleek daar niets van waar, zoals in het geval van een jongeman die stiekem de nacht bij zijn vriendin door had gebracht zonder dit aan zijn ouders te vertellen (p. 96). Juist dit soort anekdotes laten zien hoezeer ‘Spanje’ de Nederlanders bezighield.

Op meerdere plaatsen benadrukken Petram en Kruizinga ‘dat de Nederlandse Spanjestrijders nooit de uniforme groep zijn geweest die de overheid, sommige kranten en de CPN, elk op hun eigen manier, meenden te zien’ (p. 265). Toch lukt het Petram en Kruizinga uiteindelijk niet goed om de diversiteit onder de Spanjegangers goed tot haar recht te laten komen. Op basis van verschillende bronnen concluderen zij dat waarschijnlijk minder dan de helft van de Nederlandse Spanjestrijders lid was van de CPN (p. 136). Maar wie vormden dan die andere helft? Volgens Petram en Kruizinga waren zij ‘voor een belangrijk deel nauwelijks politiek gemotiveerd’ (p. 253). Hoewel het van grote waarde is om mensen als Onderwater en De Laat een plek te geven in de geschiedenis van Nederlandse Spanjegangers, is het omstreden of zij daadwerkelijk ‘een belangrijk deel’ uitmaakten van deze groep.

In feite richten Petram en Kruizinga hun onderzoek op twee categorieën Spanjestrijders: overtuigde CPN’ers en onfortuinlijke avonturiers. Daarbuiten komen vrijwel geen andere Spanjegangers aan bod, afgezien van de sociaaldemocratische jongere Krijn Breur. Het biografisch woordenboek ‘Nederlandse vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog’, dat de levens van zo’n 650 Spanjestrijders omvat, noemt echter een groot aantal ideologisch gedreven Spanjestrijders van niet-communistische snit, waaronder sociaaldemocraten, links-socialisten, revolutionair-socialisten en anarchisten.

Nederlandse vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog, https://spanjestrijders.nl.

Daarbij hadden niet-communistische Spanjestrijders de nodige invloed op de hoofdstroom van de socialistische arbeidersbeweging: de sociaaldemocratie. De burgeroorlog was jarenlang voorpaginanieuws in Het Volk, het dagblad van de SDAP, die verscheurd werd door de vraag hoe men zich tegen Franco kon verzetten zonder de stalinisten in de kaart te spelen. In die context was het extra pijnlijk dat leden van de Onafhankelijk Socialistische Partij, die zich in 1933 van de SDAP hadden afgescheiden, wél naar Spanje afreisden om aldaar het fascisme te bestrijden. Uiteindelijk accepteerde de SDAP dat sociaaldemocraten naar Spanje afreisden als medisch personeel en steun gaven aan het comité Hulp aan Spanje. Deze worsteling van de toch belangrijkste linkse partij in Nederland krijgt weinig aandacht.

Deze insteek leidt ertoe dat bepaalde incidenten niet volledig correct geduid worden. Zo is er de zaak van Gerrit Schuring en Theo Wiering, die zich in december 1936 meldden bij de honorair consul voor Nederland in Madrid, na korte tijd aan het Republikeinse front verbleven te hebben. Ze vertelden de consul dat zij alleen maar naar Spanje waren gegaan om medische en technische hulp te bieden aan de Republikeinen, maar in plaats daarvan naar het front waren gestuurd. Op basis van hun verklaring en het verslag van de consul komen Schuring en Wiering naar voren als wat naïeve en onvoorbereide Spanjegangers. In werkelijkheid waren zij overtuigde revolutionairen (trotskisten), die vanwege hun politieke instelling zozeer door stalinisten werden dwarsgezeten en bedreigd dat zij voor hun leven vreesden en besloten te vluchten. Hun besluit om naar Spanje te vertrekken was nota bene ingegeven door een advertentie van Hulp aan Spanje in Het Volk.

Zie voor biografische gegevens over Schuring en Wiering ook B. de Cort, ‘Biografieën van de leden van de Onafhankelijke Socialistische Partij (OSP, 1932-1935)’ (2006, laatste bijwerking 2016) in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

De diversiteit onder de Spanjestrijders had dus beter in kaart gebracht kunnen worden, evenals de worsteling van veel sociaaldemocraten met Spanje. Andere thema’s komen beter uit de verf, zoals de Nederlandse reacties op de Spaanse Burgeroorlog en de werving van Spanjestrijders, de beschreven levensloop van een select aantal Spanjestrijders en de reconstructie van de lange weg naar eerherstel voor de Spanjestrijders. Tot diep in de jaren vijftig werden zij namelijk als extremisten gezien en bleven zij staatloos omdat zij in vreemde krijgsdienst hadden gevochten. Zelfs Nederlanders die in de Waffen-SS hadden gevochten konden eerder aanspraak maken op hernaturalisatie dan veel Spanjeveteranen.