Tijdens het schrijven van deze recensie in het voorjaar van 2022 hield heel Europa zijn hart vast voor een serieuze energiecrisis als gevolg van het dichtdraaien van de gaskraan door de belangrijkste leverancier, Rusland. Een op welvaart ingestelde samenleving is zonder betrouwbare, massale en betaalbare aanlevering van energie immers niet mogelijk. Dat is nu zo en het was 400 jaar geleden niet anders. Alleen heette die brandstof toen turf.

In zijn dissertatie vertelt maritiem archeoloog Wouter Waldus een ook voor niet-ingewijden leesbaar verhaal over de turfvaart van Noord- Nederland naar Holland in de periode 1550-1700. Zonder die turf was de economische groei van de Hollandse steden ondenkbaar geweest. Grote energieverbruikers als steenbakkerijen, bierbrouwerijen, broodbakkerijen en tal van andere trafieken hadden zonder deze goedkope energiebron niet kunnen bestaan. De tweede belangrijke energiebron, voor de massale vloot van turfschepen, was windenergie. Dit boek laat zien hoe de winning, de handel en het transport van turf plaatsvonden en met wat voor soort schepen dit gebeurde. Ook de sociale positie en het werk van de immens grote groep turfschippers komen uitgebreid aan bod.

Maar de auteur presenteert met dit boek meer dan alleen een boeiend historisch verhaal. Hij introduceert ook een vernieuwende onderzoeksmethode, om de maritieme archeologie te bevrijden van het eenzijdige accent op scheepsbouwtechniek en scheepstypen. Hij noemt deze methode ‘historische maritieme archeologie’. In de woorden van uw recensent: dat is archeologie die sublimeert naar geschiedschrijving.

De traditionele werkwijze biedt weinig mogelijkheden om aan te sluiten bij probleemgestuurd wetenschappelijk onderzoek. Hierdoor worden kansen gemist, in een land dat beschikt over het grootste wrakkenbestand ter wereld uit de vroegmoderne en moderne tijd: de voormalige Zuiderzeepolders. Om de maritieme archeologie te integreren in het algemenere historische discours ontwerpt de auteur eerst een theoretisch kader. De traditionele methode van de maritieme archeologie kenmerkt zich volgens de auteur niet alleen door een eenzijdige focus op techniek, maar ook door opgegraven scheepswrakken te beschouwen als ‘tijdcapsules’ in plaats van schakels in soms lange ketens van transport en gebeurtenissen.

Voor het theoretisch kader van deze studie grijpt Waldus terug op de moderne sociaaleconomische geschiedenis, de analysemethode van de Franse Annales en het ‘maritieme-cultuurlandschapsmodel’ van de Zweedse maritieme archeoloog Westerdahl, waarin een scheepswrak beschouwd wordt als een deel van een traject in een maritiem cultuurlandschap en dus niet als een tijdcapsule. Waldus laat zien hoe de Zuiderzee en de hierin uitkomende kleine binnenwateren samen eeuwenlang zo’n geïntegreerd transportlandschap vormden. Via de Annales-methode wordt het Zuiderzeetransportlandschap opgevat als een structuur, de sociaaleconomische leefwereld van de schippers als de conjuncturen en de scheepsrampen die sommige turfschepen tot wrak maakten als de evenementen.

Deze positionering van de maritieme archeologie is nieuw in Nederland. Door de archeologie worden met behulp van specialistische expertise en methoden bronnen toegankelijk gemaakt die zich onder de grond of onder water bevinden. Diverse (digitale) nieuwe onderzoekstechnieken hebben in de afgelopen decennia tot spectaculaire resultaten geleid maar nieuw bronnenmateriaal leidt uit zichzelf niet tot probleemgestuurd wetenschappelijk onderzoek. Het wordt pas geschiedschrijving als de archeoloog vanuit een vraagstelling werkt die deel uitmaakt van een breder discours.

Ondanks zijn vernieuwende aanpak komt de auteur niet helemaal los van oude denkkaders. Drie scheepswrakken van turfschepen in de provincie Flevoland brachten hem ertoe hier een promotieonderzoek aan te wijden. De centrale vraagstelling is nu geformuleerd als: “wat kunnen de wrakken ons vertellen over de aard en ontwikkeling in de binnenvaart, in het bijzonder de turfvaart, in relatie tot de economische bloei 1550-1700?” Met andere woorden: wrak zoekt geschiedenis. Maar wrakken vertellen uiteraard niets. Het was consequenter geweest als de auteur was uitgegaan van een vraagstelling vanuit het historisch discours over deze periode.

Terug naar het historische verhaal. Wat weten we na het lezen van dit boek over de turfvaart in deze periode? Wat levert het nieuwe theoretisch kader op waarin de turfvaart als een traject wordt opgevat, van winning tot energieverbruik; waarin de Zuiderzee een transportlandschap was dat vele eeuwen stand hield en bepalend bleef, waarin duizenden schippers als individuele ondernemers actief waren? Macro-economisch gezien leren we dat turfschepen, met een geschat aantal van 1,2 miljoen afvaarten in deze periode, verreweg de omvangrijkste groep schepen in de Republiek vormden. De turfvaart is ook veel meer dan alleen maar representatief voor de binnenscheepvaart. Het wás grotendeels de binnenvaart over de Zuiderzee. Ook over de economische positie van de schippers en hun sociale leven weten we door deze studie veel meer. De auteur geeft hierover veel informatie, met oog voor details. Archeologische bronnen blijven overigens cruciaal voor het sociale aspect, vooral omdat de ‘wilde vaart’ weinig schriftelijke bronnen naliet.

De houten scheepsbouw bleef zich in de turfvaart eeuwenlang ontplooien als een structuur, ondanks enkele belangrijke innovaties in korte tijd. De aan deze specifieke transportzone aangepaste scheepstypen voldeden zo goed dat zelfs de veel latere ijzeren zeilende binnenvaartschepen meestal hun traditionele vormen voortzetten.