In zijn jongste boek Capital et idéologie schreef Thomas Piketty:

Toch is het precies deze illusie waar Nederlands beroemdste econoom en Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen (1903-1994) voor stond en waaraan hij zijn leven heeft gewijd. Tinbergen was een idealistische technocraat, bij wie een specifieke, uit de jaren 1930 daterende ‘plansocialistische’ invulling van het sociaaldemocratische programma samenging met een naïef geloof in de objectiviteit van de economische wetenschap en de voorspellende waarde van econometrische modellen.

Tinbergen heeft zowel in de wetenschappelijke als in de beleidssfeer enorme invloed gehad. Nog in de jaren 1990 bleek een meerderheid van de Nederlandse economen zich als ‘telgen van Tinbergen’ te beschouwen.² In de jaren 1930 werkte hij mee aan het Plan van de Arbeid van de Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP, een voorloper van de PvdA). Na de Tweede Wereldoorlog werd Tinbergen de eerste directeur van het nieuw opgerichte Centraal Planbureau (CPB) en vooraanstaand kroonlid van de Sociaal Economische Raad (SER). In die hoedanigheden kan hij als de voornaamste architect van de naoorlogse geleide loonpolitiek worden beschouwd. Daarvoor kreeg hij ook steun van het socialistische Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV, voorloper van de FNV). In een terugblik op de beginjaren van de SER herinnerde Tinbergen zich dat het NVV in die tijd

In een vergelijkende studie naar de naoorlogse inkomenspolitiek in West-Europa werd over de rol van Tinbergen in de Nederlandse loonpolitiek in de jaren 1950 geschreven:

Tinbergen speelde een belangrijke rol in onderbouwing van de bestedingsbeperking (door het niet compenseren van de prijsstijgingen in de lonen) in 1956-1958, aldus zijn medestander in de PvdA (en eerder in de SDAP) Hein Vos (1903-1972):

Ook in latere jaren bleef Tinbergen vasthouden aan het idee van een centrale beheersing van de lonen.⁶ Nadat de door hem gepropageerde geleide loonpolitiek als gevolg van de overspannen arbeidsmarkt en ‘wilde’ loonacties in 1963 omver was gekegeld in de loonexplosie van 1964,⁷ werd de draad tien jaar later weer opgepakt door het kabinet-Den Uyl. De door dit kabinet voor 1974 afgekondigde loonmaatregel opende een doos van Pandora van opeenvolgende looningrepen tot aan het Akkoord van Wassenaar in 1982. Dat akkoord was bedoeld om zo’n maatregel te voorkomen door ‘vrijwillige’ centrale afspraken over loonmatiging. In hun standaardwerk over de geschiedenis van de arbeidsverhoudingen in Nederland schreven Windmuller c.s. dat `de geleide loonvorming [na de loonmaatregel van Den Uyl] volledig was teruggekeerd’.⁸ Hoogleraar arbeidsverhoudingen Wil Albeda (1925-2014), als CDA-minister zelf verantwoordelijk voor de laatste drie looningrepen, zag die als een erfenis van ‘het etatisme van de geleide loonpolitiek. Als je kijkt naar de periode tot 1980, dan zie je permanent een overheid die ooit ontdekt heeft: “Je kunt de lonen beheersen als je dat wilt”’.⁹

Anders dan in het vertoog over het ‘poldermodel’ wordt gesuggereerd kwam de overeenstemming tussen de ‘sociale partners’ in Nederland volgens Albeda vooral tot stand door staatsdwang: ‘kenmerkend voor Nederland is dat onze overlegeconomie bij uitstek ‘etatistisch’ is; […] het initiatief tot overleg gaat hier heel vaak, veel vaker dan in andere landen het geval is, uit van de overheid’.¹⁰ De jaren van de geleide loonpolitiek omschreef hij als ‘een periode met uitzonderlijk grote overheidsmacht op sociaaleconomisch terrein, met goedvinden van werkgevers en werknemers. Een dergelijk centralistisch en perfectionistisch tripartiete besturing kende zijn weerga in Europa niet’. Ook daarna bleef dit ‘etatisme’, aldus Albeda, nog aanwezig in de wet op de loonvorming van 1970 en de looningrepen in de jaren 1974-1982.

Tinbergen speelde toen geen rol meer in de beleidsvorming, maar zijn opvattingen werkten door in die van zijn economische ‘telgen’. Dat bleek in de jaren 1970 onder meer in het door het CPB ontwikkelde VINTAF-model, waarin de economische problemen werden toegeschreven aan de door de loonexplosie van 1964 ingezette loonstijgingen.¹¹ Het model was volledig aanbodgeoriënteerd: de loonsverhogingen sinds 1964 hadden tot versnelde investeringen in arbeidsbesparende machines en apparaten geleid, met als gevolg structurele werkloosheid. Vanwege de daardoor toegenomen kapitaalintensiteit moest er om deze werkloosheid te bestrijden meer investeringsruimte worden gecreëerd door loonmatiging. Deze moest tevens bevorderen dat de concurrentiepositie van de bedrijven op de exportmarkten zou worden versterkt. Een verwante redenering was al in de jaren 1930 te vinden bij de jonge Tinbergen, maar dan herleid tot de loonexplosie in de jaren na de Eerste Wereldoorlog.¹² De redeneringen achter dit VINTAF-model droegen veel bij aan het ontstaan van een zekere consensus over de noodzaak van loonmatiging in de jaren 1970 en 1980.¹³

In het onderzoek voor mijn doctoraalscriptie (in 1980 gepubliceerd in een voorloper van dit tijdschrift, het Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis), was ik erachter gekomen dat deze Tinbergiaanse invulling van de loonpolitiek zijn oorsprong vond in de jaren 1930.¹⁴ Die week sterk af van traditionele sociaaldemocratische opvattingen, waarin vakbondsactie juist positief werd gewaardeerd. Al in 1930 (hij was toen pas 27 jaar oud) ging Tinbergen over dit onderwerp in debat met ‘oude rotten’ in het partijbestuur als J.W. Mathijssen (1879-1949) en Jan Oudegeest (1870-1950). Daarin presenteerde hij zich als vertegenwoordiger van een rechtse stroming in de SDAP en keerde hij zich tegen het verzet van de SDAP tegen loonsverlaging.

Toen ik dit artikel publiceerde leefde Tinbergen nog en hij verschafte mij als pas afgestudeerde historicus de eer om erop te reageren.¹⁵ In zijn reactie ging hij voorbij aan de portee van mijn artikel dat zijn opvattingen afweken van het tot dan toe in de SDAP aangehangen klassieke reformisme, zoals theoretisch uitgewerkt door de Duitse revisionistische marxist Eduard Bernstein (1850-1932).¹⁶ Hij presenteerde zijn opvattingen als ‘echt reformistisch’ in de zin dat hij vond dat de kapitalistische samenleving steeds meer socialistische elementen bevatte, die door overheidsbeleid zouden kunnen worden versterkt (en waar de geleide loonpolitiek in zijn ogen blijkbaar onderdeel van was, maar dat is mijn eigen toevoeging). ‘Ordening’ heette dat in het plansocialistische jargon van de jaren 1930 en die zou ‘onontkoombaar [leiden] tot ordening van arbeidsvoorwaarden en lonen’ aldus de toenmalige NVV-medewerker, later minister en PvdA-voorzitter J.G. Suurhoff (1905-1967): ‘een geordend bedrijfsleven verdraagt [zich niet] met loonbepaling, welke slechts afhankelijk is van de machtsstrijd tusschen arbeiders en ondernemers’.¹⁷ Ook na de oorlog toonde Suurhoff zich voorstander van een ‘centraal geleide, alomvattende loonpolitiek voor het gehele bedrijfsleven’.¹⁸

Ik was mij er toen nog onvoldoende van bewust dat Tinbergens pleidooi voor ‘ordening’ van de lonen onderdeel was van een veel bredere omwenteling in het sociaaldemocratische gedachtengoed in de jaren 1930 onder de benaming ‘planisme’ en ‘neo-socialisme’. De ideeën van de Belgische socialist Hendrik de Man (1885-1953) speelden hierin een cruciale rol.¹⁹ Met De Man had Tinbergen de technocratische verheerlijking van economische expertise gemeen, die De Man zelfs tot collaboratie met de Duitse bezetter bracht. Tinbergen had een heilig geloof in de objectiviteit van (zijn eigen) economische opvattingen en vond dat het parlement niet alleen uit verkozen vertegenwoordigers van politieke partijen zou moeten bestaan, maar ook uit ‘deskundigen (leden van een elite), als in onze SER’.²⁰ Elders noemde hij de SER ‘een economisch parlement’: ‘De SER heeft een meer solide grondslag dan het algemeen parlement, waar veel meer de gevoelens bepalen wat er wordt gedaan. Daar worden toch dingen gedaan die tegen het belang van het land zijn […]’.²¹ In zijn biografie haalt Dekker publicaties aan, waarin Tinbergen ‘democratie bovenal een obstakel voor goed beleid’ noemde.²² De geleide loonpolitiek ‒ in mijn ogen een repressieve en ondemocratische inmenging van de staat in de arbeidsverhoudingen ‒ kan als een uitvloeisel van dit technocratische gedachtengoed worden beschouwd.

De gedachte dat economisch beleid gestoeld kon worden op de modelmatige, gemathematiseerde economie, waar Tinbergen een pionier van was en waarvoor hij in 1969 (samen met de Noor Ragnar Frisch) de Nobelprijs kreeg, heeft in Nederland haar weerslag gekregen in het Centraal Planbureau. Het geloof in de voorspellingen van het CPB, die keer op keer worden gelogenstraft, maar waar beleidsmakers toch steeds weer op terugvallen, is een van de technocratische erfenissen van Tinbergen. Maar zijn economische opvattingen waren niet zo neutraal als hij wilde doen geloven. Het door hem gepropageerde restrictieve loonbeleid berustte op een bewuste keuze om de nationale consumptie laag te houden en de export zo hoog mogelijk te laten zijn, in de hoop dat daardoor zoveel mogelijk middelen bij de bedrijven vrijgemaakt konden worden ten behoeve van investeringen.²³ De winstinkomens werden niet aan enige controle onderworpen.²⁴ Of de door loonmatiging opgevoerde winsten in de exporterende bedrijven daadwerkelijk werden omgezet in investeringen en werkgelegenheid in eigen land werd aan de ondernemers zelf overgelaten. Daarbij werden de negatieve effecten van loonmatiging niet verdisconteerd, met name verstoring van de handelsrelaties met derde landen door loondumping,²⁵ vermindering van de incentives voor ondernemers om arbeidsbesparende en productiviteitsverhogende investeringen te doen,²⁶ en achterblijven van de koopkracht ten nadele van voor de binnenlandse markt werkende bedrijven. Uit de loonexplosie van 1964, die indirect als een reactie op de mede door Tinbergen gepropageerde bestedingsbeperking in de jaren 1956-1958 kan worden beschouwd, bleek bovendien dat de geleide loonpolitiek op den duur niet werkte.²⁷

In aansluiting op zijn politiek-economische beleidsopvattingen werd de noodzaak van loonmatiging door Tinbergens opvolgers in het CPB uit en treure herhaald. De Amsterdamse politicoloog Uwe Becker (1951-2014) noemde het geloof in de objectiviteit van de modellen van het CPB een belangrijke oorzaak van de dominantie van het loonmatigingsparadigma in Nederland. Ondanks de volgens Becker zwakke empirische basis voor het recept van loonmatiging als panacee voor alle economische kwalen, werd dit paradigma volgens hem in stand gehouden en gepropageerd door een epistemic community, een onderling verbonden vertoogcoalitie van economen, bestuurders, journalisten en opinieleiders.²⁸ Pas sinds kort is er een bredere kritiek op de ‘loonmatigingsverslaving’, omdat die heeft geleid tot een onaanvaardbare verlaging van het aandeel van lonen en salarissen in het nationaal inkomen, een massale afhankelijkheid van inkomenstoeslagen en schulden, een ongebreidelde bevoordeling van het speculatieve financierskapitaal, en een sterke toename van de sociale ongelijkheid.²⁹

Deze desastreuze uitkomst van het loonmatigingsbeleid (die zich overigens in alle ‘rijke’ landen heeft voorgedaan, zie Piketty) kan natuurlijk niet op het persoonlijk conto van Tinbergen worden geschreven. Maar in zijn technocratische visie op het loonbeleid ging hij eraan voorbij dat loonverhoudingen uiteindelijk machtsverhoudingen zijn en kon hij een overheidsbeleid verdedigen waarmee die machtsverhoudingen in het nadeel van de loontrekkenden werden versterkt. Ik refereer hieraan omdat het de keerzijde is van het door Tinbergen zelf en zijn vereerders zorgvuldig gekoesterde, maar nogal zalvende imago van een ethisch bewogen, idealistische econoom, die er onder meer naar streefde normen op te stellen voor een ‘rechtvaardige inkomensverdeling’.³⁰ Voor een goed begrip moet worden bedacht dat Tinbergen het daarbij niet had over de verhouding tussen kapitaal en arbeid. Kapitaal was voor hem een neutraal investeringsmiddel, geen bron van (ongelijke) vermogens- en machtsvorming. Nivellering van lonen en salarissen kon in die opvatting heel goed samengaan met vergroting van het winstaandeel door verlaging van het gemiddelde loonpeil. Zijn ideologische bondgenoot, econoom en publicist Jan Pen (1921-2010) formuleerde dat zo:

Dit uitgangspunt was al in de jaren 1930 bij de jonge Tinbergen te vinden.³² Economische machtsvorming door vakbonden zou volgens hem tot een onrechtvaardige inkomensverdeling leiden, omdat sommige vakbonden door specifieke marktomstandigheden hogere lonen konden afdwingen, die dan weer via hogere prijzen afgewenteld zouden worden op andere groepen arbeiders of door kostenstijgingen en het uit de markt prijzen van bedrijven tot werkloosheid zouden leiden.³³ Met de uitbreiding van het georganiseerde, volgens Tinbergen socialistische element in het kapitalisme, zou de tegenstelling tussen kapitaalbezitters en arbeiders aan betekenis hebben ingeboet en die tussen groepen arbeiders onderling aan betekenis hebben gewonnen. Om die tegenover elkaar af te wegen en aan iedere groep een ‘rechtvaardig’ loonaandeel te bezorgen, moesten er leidende principes komen, die niet meer gebaseerd konden worden op machtsvorming in de loonstrijd, maar op ethische uitgangspunten, zo schreef hij in 1932. De redenering maakt eens te meer duidelijk dat Tinbergens technocratische oplossingen ideologisch waren gefundeerd in een specifieke interpretatie van de aard van de kapitalistische economie en niet waren afgeleid van een ‘objectief’ economisch model.

In zijn biografie heeft Dekker weinig oog voor deze aspecten van de erfenis van Tinbergen, net zo min trouwens als de vele vereerders die eerder over hem hebben geschreven. Een biograaf van een veelzijdige persoon als Tinbergen hoeft mijn preoccupatie met de loonpolitiek niet te delen, maar wat Dekker hierover schrijft is wel erg mager: hij verwijst kort naar het door Tinbergen geëntameerde loondebat in de jaren 1930 met de terechte opmerking dat zijn ‘standpunten gelijk stonden aan ketterij binnen de SDAP van die jaren’ (p. 131, overigens zonder verwijzing naar mijn artikel daarover) en stipt aan dat Tinbergen vond dat ‘vakbonden medeverantwoordelijk [waren] voor de hoge werkloosheid’ (p. 161), maar behandelt de uit deze visie voortvloeiende rol van Tinbergen in de naoorlogse geleide loonpolitiek slechts aan de hand van een advies van zijn hand over werkclassificatie (pp. 336-339). In het licht van mijn bovenstaande interpretatie van de Tinbergiaanse loonpolitiek komt het daarbij aan hem toegeschreven motto ‘Van de verdeling komt de winst’ (aangehaald op p. 339) wel in een eigenaardig daglicht te staan …

Toch had de paradox van Tinbergens streven naar een ‘rechtvaardige inkomensverdeling’ versus zijn pleidooi voor overheidsingrijpen in de lonen om vergroting van het kapitaalsinkomen te bevorderen, goed gepast in een meer algemene beschouwing over de problematische verhouding tussen idealisme en technocratie bij de hoofdpersoon van deze biografie. Ook in wat Dekker wel beschrijft zijn daarvoor verschillende aanknopingspunten te vinden. In zijn conclusie wijst hij er bijvoorbeeld op dat Tinbergen ‘een fel tegenstander [was] van het kolonialisme en gewelddadige regimes, maar als technische expert [wel] keer op keer advies [gaf] aan dergelijke regimes’ (p. 377). Dat heeft onder meer betrekking op zijn rol als adviseur van het Turkse militaire regime in de jaren 1960 (pp. 281-300). Tinbergen heeft zich met name in de tweede helft van zijn leven ingespannen voor een mondiaal ontwikkelingsbeleid, maar ook daarin zocht hij de oplossing vooral in nogal paternalistisch gekleurde ontwikkelingsmodellen die door experts in de ontwikkelingslanden zouden moeten worden geïmplementeerd.

Gezien de ondertitel Een econoom op zoek naar vrede lijkt Dekker vooral geraakt te zijn door de idealistische kant van Tinbergen, maar toch is dat niet het hoofdthema van zijn boek. Hij verwijst wel naar de ethische motivatie (gevoed door een vrijzinnig protestantisme) en de vertaling daarvan in een streven naar morele politiek (in overeenstemming met de ethische fundering van het socialisme door De Man), maar in de kern gaat dit boek over Tinbergens essentiële bijdrage aan de omvorming van de economische wetenschap tot beleidswetenschap. Dekker noemt zelf ‘een van de grote thema’s van dit boek […] hoe Tinbergen erin slaagde om een plek voor de economische expertise te veroveren’ (p. 220).

Al halverwege de jaren 1930, aldus Dekker, had Tinbergen bedacht ‘dat de econometrie ingezet kon worden als een scheidsrechter in politiek-economische discussies’ (p. 152). Toen al had hij ‘een rotsvast vertrouwen in zijn eigen aanpak en hoge verwachtingen over de rol van wetenschap in de maatschappij’ (p. 155). Zijn ‘nieuwe economie’ was ‘gericht op de staat en streef[de] ernaar het beleid van de overheid mede vorm te geven’ (p. 163). In zijn tijd als directeur van het CPB (1945-1954) werden zijn modellen ‘een bijdrage aan de techniek van het beleid maken’ (p. 221). Deze ‘transformatie’, schrijft Dekker verder, ‘heeft niet altijd veel aandacht gekregen, wellicht omdat de manier van denken van Tinbergen zo algemeen geaccepteerd raakte in Nederland’ (p. 232), maar, stelt hij even verder, ‘Tinbergen was zich er zeer van bewust dat hij door de perspectiefverandering uitgekomen was op een fundamenteel ander soort economische wetenschap’ (p. 236).

Ik denk dat het blijvende belang van Tinbergen vooral in deze ‘perspectiefverandering’ moet worden gezocht, maar ook hierover ben ik niet onverdeeld positief. Op de keper beschouwd slaan beleidseconomen (in en buiten het CPB) in hun voorspellingen en adviezen de plank zo vaak mis, dat het geloof erin irrationeel wordt. Ook wat dit betreft wordt de in het openingscitaat aangehaalde scepsis van Piketty keer op keer bevestigd. Van het idealisme van Tinbergen was bij zijn ‘telgen’ helaas weinig meer te merken, van zijn technocratische eigendunk des te meer. Het wordt tijd voor een nieuwe doordenking van de verhouding tussen idealisme en technocratie, en een nieuw beleidsparadigma waarin meer rekening wordt gehouden met de schadelijke effecten van het loonmatigings- en bezuinigingsbeleid van de afgelopen decennia.