Het Archief van de Amsterdamse notarissen (toegang 5075) is het grootste vroegmoderne archief dat het Stadsarchief Amsterdam beheert. Met een looptijd van 1578-1915 en een planklengte van in totaal 3,5 kilometer is dit archief met recht kolossaal te noemen. Vanwege de ongekende rijkdom van de notariële akten en de beschikbaarheid van nieuwe digitale technieken is het Stadsarchief sinds een paar jaar bezig om dit archief te ontsluiten. Dit artikel beoogt een overzicht van de werkzaamheden, de voorlopige resultaten en een indruk van nieuw onderzoek dat hierdoor mogelijk wordt te geven.

In de vroegmoderne tijd ging men niet alleen voor het laten opmaken van testamenten en koopakten naar de notaris. Ook voor het laten vastleggen van bijvoorbeeld zakelijke transacties, burenruzies of ongelukken aan boord van schepen vervoegde men zich op het notariskantoor. Een illustratief voorbeeld is Rembrandt, van wie de sporen in de archieven uitputtend werden nagegaan: de helft van alle primaire bronnen die over hem werden teruggevonden zijn afkomstig uit het Amsterdamse notariële archief. Hieruit blijkt de rijkheid van het notarieel archief en de relevantie van de akten om levens te kunnen reconstrueren.¹ Vanwege de prominente rol die Amsterdam gedurende de zeventiende eeuw in sociaal-economisch en cultureel opzicht ging spelen, zijn de akten ook voor de mondiale geschiedschrijving van belang. Het notarieel archief is uniek, vanwege de lange looptijd en de enorme omvang, het belang voor de wereldgeschiedenis en vanwege de grote variëteit aan onderwerpen dat erin aangetroffen wordt. Een status die in 2007 door de UNESCO werd erkend en waardoor het Archief van de Amsterdamse Notarissen sindsdien is opgenomen in het Memory of the World-register.

Het notarieel archief heeft zich al lange tijd mogen verheugen op de interesse van onderzoekers. Van 1915-1922 publiceerde de kunsthistoricus Abraham Bredius al zijn fameuze Künstler-Inventare en de economisch-historicus Johannes Gerard van Dillen deed in 1929 en 1933 zijn eerste twee delen van de het standaardwerk Bronnen tot de geschiedenis van het bedrijfsleven en gildewezen van Amsterdam verschijnen, welke reeksen beiden grotendeels op notariële akten gebaseerd waren.² Ten tijde van de economische crisis van de jaren dertig en de daaropvolgende Tweede Wereldoorlog verslapte de aandacht voor de Amsterdamse akten, maar op de achtergrond was de jonge archivaris Simon Hart zich toen al volop aan het verdiepen in het notarieel archief.³

Vanaf de jaren vijftig werd onder Harts leiding begonnen met de indexering op fiches en – in het geval van kwetsbaar materiaal – fotokopiëring van inventarisnummers uit het Amsterdamse notariële archief. De werkzaamheden onder leiding van Hart leidden tot de eerste indexen op het Notarieel Archief (toegang 30452): twee kaartenbaksystemen waarvan het ene gevormd was door studenten en die vrijwel alle akten uit de periode 1701-1710 bevat, en een tweede reeks die door Hart zelf werd samengesteld voor de jaren 1578-1800, die veel fragmentarischer van aard is.⁴ De eerste reeks is toegankelijk gemaakt op beroepen, zakelijke onderwerpen en aardrijkskundige namen, de tweede reeks is daarnaast ook doorzoekbaar op persoonsnamen.⁵ De realisatie van deze eerste indexen op het notarieel archief bracht een ware hausse aan wetenschappelijke publicaties op gang: posthuum verscheen het laatste deel van Van Dillens Gildewezen in 1974, waarna andere Rijksgeschiedkundige Publicatiën volgden met onder andere meer aandacht voor maritieme akten.⁶ Vanaf de jaren tachtig was er ook hernieuwde interesse vanuit kunsthistorische hoek, en vatte John Michael Montias zijn werkzaamheden op bij de Getty Research Institute en Frick Art Reference Library teneinde schilderijen uit Amsterdamse boedelinventarissen op gestructureerde wijze toegankelijk te maken.

Na 1992 stopte de indicering van het notarieel archief. In de daaropvolgende jaren werden de kaartenbakken verder opgeschoond, maar er werden geen nieuwe fiches meer toegevoegd. Eerdere ramingen dat met de oude index ongeveer tien procent van het totale notariële archief zou zijn ontsloten lijken wel erg optimistisch en kunnen dankzij nieuwe inzichten worden teruggebracht tot zo’n drie procent van het totale notariële archief.⁷

Na een lange radiostilte werd omstreeks 2014 het idee opgevat om de indicering van het notarieel archief weer op te pakken. De blijvende vraag van onderzoekers naar dit archief was hiervoor een belangrijk argument, maar ook de technische mogelijkheden die een nieuwe manier van ontsluiting mogelijk maakten, speelden hierin een grote rol. Het Stadsarchief was ondertussen namelijk begonnen om veelvuldig aangevraagde archiefcollecties op industriële wijze te scannen en online te zetten. Een proces dat inmiddels is geperfectioneerd en dat ervoor heeft gezorgd dat medio 2023 alleen al van het notarieel archief zo’n tien miljoen scans online beschikbaar zijn. Door deze ontwikkeling en door crowdsourcing (de online inzet van vrijwilligers voor de ontsluiting van erfgoedcollecties) is het gemakkelijker geworden om archieven op een dieperliggend niveau te ontsluiten. Enorme projectfinanciering van onder andere het Mondriaan Fonds en participatie in het NWO-project Golden Agents zorgden voor meer financiële draagkracht om scanning en verdere ontsluiting van het notarieel archief van de grond te krijgen.

In 2016 startte een proefproject dat inzichtelijk moest maken op welke wijze het notarieel archief het beste geïndexeerd kon worden. Dat resulteerde in de werkwijze zoals deze nog steeds wordt toegepast. Nadat alle scans van een notaris met hun metadata zijn toegevoegd aan het collectiebeheersysteem van het Stadsarchief, worden deze overgeheveld naar een besloten project op de crowdsourcingswebsite VeleHanden. In dit project genaamd ‘Geknipt voor het Notarieel’ worden per inventarisnummer alle afzonderlijke akten onderscheiden door digitale begin- en eindmarkers op de scans aan te brengen. Hierdoor kunnen de akten apart worden aangeboden in het VeleHanden-project ‘Alle Amsterdamse Akten’, waar vrijwilligers vanuit de hele wereld online kunnen helpen met het indexeren.⁸ Zoals meer VeleHanden-projecten kent dit project naast de invoeromgeving een forum waarop archiefmedewerkers, experts en vrijwilligers elkaar bijvoorbeeld vragen kunnen stellen of tips kunnen uitwisselen. Daarnaast zijn er pagina’s met instructies en met voortgangsstatistieken. En hoewel het vrijwilligerswerk betreft, zijn er punten te verdienen voor vrijwilligers waarmee bijvoorbeeld voor boeken gespaard kan worden. In het invoerportaal krijgen de invoerders de scan(s) te zien die bij één akte horen, inclusief begin- en eindmarkers, waarna zij kunnen beginnen deze van extra metadata te voorzien, bestaande uit de volgende categorieën:

De eerste drie velden zijn gestandaardiseerde velden zodat de index goed machineleesbaar en dus doorzoekbaar is. Het aantal aktetypen waaruit gekozen kan worden is vastgesteld op 37, waarmee meer dan 99 procent van alle akten geclassificeerd kan worden. Voor de persoonsnamen en de plaatsnamen is een vrijere invoermogelijkheid: hier mogen invoerders zelf met hun cursor een kader trekken om de persoons- en locatievermeldingen op de scan, waarna een invoerveld verschijnt waarin de betreffende gegevens kunnen worden ingevoerd. Bij persoonsnamen wordt bij de invoer nog onderscheid gemaakt in voor- en achternaam en tussenvoegsel, waardoor de zoekmogelijkheden in de index verbeterd worden. Alle namen die in een akte voorkomen worden in principe maar éénmaal geïndexeerd, tenzij er naamsvarianten zijn die enorm van elkaar afwijken. De namen van de notarissen en hun vaste klerken worden niet ingevoerd. Hun aanwezigheid in de akten wordt in zijn algemeenheid wel geborgd door de koppeling met de metadata uit de inventaris, waardoor valt af te leiden van welke notaris de akten zijn. Ook is er een koppeling te maken met het Notarissennetwerk, waarin alle gegevens over notarissen (en in beperkte mate over hun klerken) worden ondergebracht.⁹ Voor plaatsnamen geldt dat alle plaatsnamen buiten Amsterdam worden ingevoerd. Tenslotte is er nog een laatste veld, dat van de opmerkingen. Dit is een vrij veld waar vrijwilligers zaken als beroepen, scheepsnamen, interessante objecten uit inventarissen of andere bijzonderheden en trefwoorden kunnen onderbrengen. Als de invoerder de akte vervolgens afrondt, komt deze terecht bij één van de controleurs. De groep van controleurs wordt gevormd door archiefmedewerkers, externe specialisten en ervaren vrijwilligers. Zij kijken de invoer nog eens na en passen deze aan als dat nodig is. Eens in de zoveel tijd worden alle gecontroleerde akten uit VeleHanden geëxporteerd naar de index van het Stadsarchief, waar onderzoekers kunnen zoeken op alle geïndexeerde termen. Sinds het najaar van 2022 zijn 682.907 akten te doorzoeken, wat samenvalt met 1.979.239 scans en 3.643.277 persoonsnamen.¹⁰

Vanwege de enorme omvang van het notarieel archief is ervoor gekozen om de indexering te begrenzen tot de vroegmoderne tijd. De afschaffing van veel aktetypen ten gevolge van Franse wetgeving die ook het notarisambt in Nederland vanaf 1811 raakte, was een tweede argument om een derde van het notarieel archief, het negentiende-eeuwse en vroeg twintigste-eeuwse gedeelte, vooralsnog niet verder te ontsluiten. Omdat de invoer van de lastig leesbare zeventiende-eeuwse akten ten opzichte van de achttiende-eeuwse akten achterbleef en omdat er een grote vraag bestond om de akten op meer zoektermen dan alleen persoonsnamen en geolocaties te ontsluiten, startte in 2018 het project ‘Crowd Leert Computer Lezen’. In dit VeleHanden-project van het Stadsarchief werden met behulp van Transkribus transcripties gemaakt van scans uit het notarieel archief. Transkribus is een softwareprogramma dat automatisch tekst op scans kan herkennen met behulp van Handwritten Text Recognititon (HTR).¹¹ Bij Crowd Leert Computer Lezen transcribeerden vrijwilligers aanvankelijk scans zonder automatisch gegenereerde transcripties.¹² Dankzij deze eerste transcripties konden eigen HTR-modellen getraind worden, waardoor de handschriften steeds beter herkend konden worden. Inmiddels is er een goed niveau van herkenning van de akten bereikt waardoor de kwaliteit de resultaten die van de gangbare Optical Character Recognition (OCR, herkenning van gedrukt materiaal) evenaart, en die schommelt rond een foutmarge van vijf procent. Dit wordt van voldoende niveau geacht om in grote hoeveelheden notariscorpora doorzoekbaar te maken. Inmiddels zijn met behulp van vrijwilligers al meer dan 40.000 scans getranscribeerd, wat resulteerde in enkele tientallen HTR-modellen per notariscorpus en ook enkele algemene (notariële) handschriftherkenningsmodellen. Deze laatste zijn de afgelopen jaren gepubliceerd in Transkribus waardoor ze nu voor iedereen gratis te gebruiken zijn.¹³ In totaal zijn er sinds de zomer van 2023 1.066.553 scans van het notarieel archief met behulp van HTR verwerkt en te doorzoeken in de HTR-viewer.¹⁴

Bijna alle data van het notarieel archief is publiekelijk beschikbaar. De scans worden kort nadat zij gedigitaliseerd zijn, getoond in de inventaris op de website van het Stadsarchief. De resultaten van Alle Amsterdamse Akten zijn op dezelfde website via de indexen te raadplegen voor bijvoorbeeld genealogisch onderzoek. Wie liever grootschalig onderzoek doet met behulp van Linked Open Data, kan zich de aankomende paar jaar wenden tot de middels SPARQL-querybare index die door het Golden Agents-project beschikbaar werd gemaakt.¹⁵ Ondertussen werkt het Stadsarchief zelf aan een langjarig project op het gebied van de duurzame digitale toegankelijkheid waardoor het in de toekomst ook zelf in staat is om dit archief beter voor grootschalig onderzoek beschikbaar te stellen.¹⁶ De HTR-output staat eveneens online en is in bulk te downloaden via de REST-API van Transkribus.¹⁷

Onderzoekers die gebruik willen maken van Amsterdamse notariële akten doen er goed aan om zich van te voren even kort te verdiepen in de onderlinge samenhang tussen inventaris met scans, index en transcripties om zo gericht onderzoek te doen en bias van hun onderzoek te voorkomen. Hoewel het merendeel van het materiaal is gescand, is niet het hele notariële archief gescand. In sommige gevallen gaat het om uiterst kwetsbaar materiaal waarvan scanning (nog) niet mogelijk is. Van het materiaal dat wel gescand is, is nog veel materiaal niet geïndexeerd en getranscribeerd. Wie de index en/of HTR-output wil gebruiken doet er daarom goed aan om per notaris te kijken welke inventarisnummers er precies geïndexeerd en getranscribeerd zijn en waar deze elkaar eventueel overlappen.¹⁸ Soms is er namelijk voor gekozen om een reeks afschriften of minuten juist wel te transcriberen, maar niet te indexeren of andersom.

Onderzoekers die afhankelijk zijn van specifieke aktetypen of geïndexeerde entiteiten als persoons- en plaatsnamen, kunnen het best gebruik maken van de index. Over het algemeen geldt dat er al heel veel achttiende-eeuwse akten zijn geïndexeerd, waardoor het zeker voor deze eeuw aan te raden valt om de index als vertrekpunt voor onderzoek te nemen. Wie wil zoeken op woorden die in principe niet geïndexeerd worden (beroepen, objecten, straatnamen, scheldwoorden, organisaties, werkwoorden, etc.) kan daarentegen beter gebruik maken van de HTR-viewer. Woorden als ‘schipper’ (76.420 treffers), ‘actie’ (37.334), ‘vrouw’ (18.941), ‘schelden’ (4.505), ‘admiraliteijt’ (3.046), ‘hoer’ (2.735) en ‘Rockin’ (884) lenen zich voor verschillende soorten van historisch onderzoek en komen nu al zeer frequent voor in de transcripties van de akten.

Inhoudelijk zijn de notariële akten bijna voor ieder vroegmodern historisch onderzoek van meerwaarde. Het is daarbij wel goed het doel waarvoor deze akten werden opgesteld in het achterhoofd te houden. Vaak zijn deze redenen juridisch en financieel van aard en hebben ze betrekking op zakelijke transacties en netwerken. Niet voor niets zijn de meest voorkomende aktetypen machtigingen en wisselprotesten, gevolgd door transporten, kwitanties, insinuaties en obligaties. Deze akten worden momenteel nog niet voor grootschalig financieel-historisch of rechtshistorisch onderzoek gebruikt maar ze zijn daar wel erg geschikt voor.

Aktetypen als testamenten, huwelijkse voorwaarden, boedelinventarissen en boedelscheidingen zijn weer voor ander onderzoek interessant. Deze aktetypen geven juist vaak meer inzicht in familienetwerken en materiële cultuur. De persoonsvermeldingen uit deze akten zijn in het kader van het NWO-infrastructuurproject Golden Agents al gecombineerd met andere historische databases zoals doop-, ondertrouw- en begraafregisters om zo culturele netwerken van gelegenheidsdichters en schilders van Amsterdamse groepsportretten semiautomatisch in kaart te brengen.²⁰

Aktetypen als scheepsverklaringen, bevrachtingscontracten, transportakten en attestaties (van opvarenden) zijn bij uitstek geschikt voor maritiem-historisch onderzoek.²¹ In 2023 begon het Stadsarchief dankzij een subsidie van de Samenwerkende Maritieme Fondsen samen met de Universiteit Leiden het project ‘WIC-opvarenden’. Hierin worden de transcripties van transportakten en testamenten van opvarenden van de Oude West-Indische Compagnie (1621-1674) op een dieperliggend niveau ontsloten door gebruikmaking van de nieuwste inzichten op het gebied van documentherkenning en entiteitenextractie. Aanvankelijk zullen index en transcripties van dezelfde akten over elkaar heen worden gelegd om zo formulair taalgebruik in de tekst op de sporen. Hierdoor kunnen scripts worden geschreven die op basis van deze taalkundige formules in de tekst semiautomatisch aankondigingen van individuele aktes, personen, plaatsen, beroepen, scheepsnamen etc. kunnen opsporen.²²

De scans, index en transcripties van de Amsterdamse notariële akten lenen zich eigenlijk wel voor ieder historisch onderzoek. Bob Pierik toonde in zijn proefschrift aan dat voor de sociale geschiedenis van het straatleven goed gebruik kan worden gemaakt van attestaties.²³ Onderzoek naar Amsterdamse migratie- en slavernijgeschiedenis laat zien dat het combineren van gegevens uit verschillende akten erg waardevol is, zeker wanneer zoals in het geval van De grootste slavenhandelaren van Amsterdam op grote schaal gebruik gemaakt kan worden van Handwritten Text Recognition.²⁴

Hoewel het voor de hand ligt dat in de toekomst inventaris, index en transcripties van het archief van Amsterdamse notarissen beter op elkaar zullen aansluiten, is dat nu nog niet het geval. Voorlopig doen onderzoekers er daarom goed aan om deze toegangen op het archief naast elkaar te gebruiken. Scanning, indicering en automatische handschriftherkenning van de notarisakten zullen in het kader van het project Alle Amsterdamse Akten vooralsnog onverminderd door blijven gaan. Hopelijk gaat zo ooit het complete Amsterdamse notariële archief, dankzij input van vrijwilligers en nieuwe technieken, helemaal open voor de wereld.

Jirsi Reinders (1989) is een maritiem historicus gespecialiseerd in de vroegmoderne tijd. De afgelopen jaren werkt hij zowel bij het Stadsarchief Amsterdam als het Huygens Instituut aan projecten waarbij ontsluiting van grote vroegmoderne archieven met behulp van handschriftherkenning zijn aandacht hebben. Momenteel richt hij zich vooral op zeventiende-eeuwse notariële akten van opvarenden van de West-Indische Compagnie in het project WIC-opvarenden.

E-mail: jirsi.reinders@huygens.knaw.nl