In 1991 verscheen Ad Knotters proefschrift over de Amsterdamse arbeidsmarkt in de negentiende eeuw. Het betrof een gedegen kwantitatieve en kwalitatieve analyse van verschillende bedrijfstakken in de hoofdstad van Nederland, die aansloot bij de economische en sociale geschiedenis zoals die hier in de jaren 1980 werd bedreven.2 In een overzichtsartikel over nieuwe ontwikkelingen in de sociale geschiedenis uit diezelfde periode noemde Maarten Prak Knotters werk een ‘prachtig boek’. Prak roemde het feit dat Knotter in zijn studie naar Amsterdam het ‘lokale’ een centrale betekenis gaf door de arbeidsmarkt van de stad in relatie tot andere gebieden te onderzoeken. Hierbij maakte Knotter gebruik van theorieën van sociologen en economen over de duale arbeidsmarkt om specifieke veranderingen in Amsterdam in de tweede helft van de negentiende eeuw te verklaren.3 Deze dubbele arbeidsmarkttheorie houdt kort gezegd in dat arbeidsmarkten een kern bevatten van vaste beroepsbeoefenaren, die hoge status genoten en goed betaald werden, en een meer flexibele poule aan arbeid en arbeiders, die veel lager stonden in aanzien en beloning. Oorspronkelijk werd deze theorie met name toegepast om de verschillen tussen gevestigden en migranten te analyseren,4 maar in de loop van de tijd is deze ook wel gebruikt om structurele verschillen in beloning en status tussen mannen- en vrouwenarbeid te duiden.5

Dat laatste was niet wat Knotter voor de Amsterdamse arbeidsmarkt had onderzocht, en hierop kwam niet lang na het verschijnen van zijn proefschrift commentaar van feministische historici. Vrouwen kwamen weliswaar voor in zijn boek, maar volgens Corrie van Eijl, die zelf in 1994 promoveerde op onderzoek naar de arbeidsdeling naar sekse in Nederland in de negentiende en vroege twintigste eeuw, slechts ondergeschikt, in functie van Knotters analyse van de arbeid van Amsterdamse mannen.6 In hetzelfde jaar noemde Francisca de Haan dit een ‘androcentrische benadering van arbeid’,7 die volgens haar tekenend was voor de verwaarlozing van vele nationale en internationale studies over vrouwen, gender en arbeid door ‘progressieve sociaal historici’ van de generatie van Knotter en Prak. Prak reageerde instemmend op de meeste van De Haans kritiekpunten, maar gaf wel te kennen dat hij het bestuderen van de sekseverhoudingen tegelijkertijd niet een meer geprivilegieerde plaats wilde geven dan de studie naar andere aspecten van sociale verhoudingen.8

In de periode dat dit debat tussen De Haan en Prak plaatsvond, waren, onder de invloed van vrouwen- en gendergeschiedenis, ook in Nederland al verschillende publicaties over de arbeid van vrouwen verschenen. Meestal betrof het gedetailleerde lokale studies, of op zijn best werd de arbeid van vrouwen in twee landen vergeleken.9 Ook mijn eigen proefschrift, dat ik aan het begin van de jaren 2000 schreef aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (iisg) te Amsterdam, was in feite een verzameling lokale studies over de arbeid van mannen en vrouwen in de textielnijverheid in de Republiek.10 Precies in deze jaren maakte het iisg een omslag van regionale en nationale studies over de geschiedenis van arbeid en arbeiders naar internationale, lange-termijn vergelijkingen, die niet langer alleen het Westen maar ook de rest van de wereld betroffen.11 Deze nieuwe ‘Global Labour History’ betekende ook een verandering in de manier van werken. Het is immers onmogelijk voor één historicus/-ca om voldoende kennis te hebben over een variëteit aan tijdsperioden en wereldregio’s.12 De afgelopen vijftien jaar was ik betrokken bij de organisatie en uitvoering van drie ambitieuze comparatieve samenwerkingsprojecten. Wij brachten een groot aantal experts bijeen op het gebied van de textielarbeid, betaalde huishoudelijke arbeid, en seksarbeid: beroepen waarin vrouwen historisch gezien wereldwijd een zeer prominente rol hebben gespeeld. Het doel was een systematische vergelijking van de arbeidsomstandigheden in deze sectoren in verschillende delen van de wereld.13

Dit artikel beoogt de bevindingen uit deze verschillende projecten bij elkaar te brengen en grotere lijnen te trekken tussen lange-termijnontwikkelingen in de drie bovengenoemde sectoren. Hoewel er door de tijd heen grote verschillen waren in de ontwikkelingen binnen deze beroepssectoren zijn er ook duidelijke parallellen te trekken. Vaak hadden arbeidsters in deze beroepen een precaire (laag gewaardeerde, slecht beschermde) status. Ook blijken dit alle beroepen die al zeer vroeg te maken kregen met supra-regionale, en zelfs globale, invloeden. In het hiernavolgende wordt uiteengezet dat internationaal vergelijkend onderzoek naar deze sectoren cruciaal is om nieuwe inzichten te verschaffen over arbeid in het verleden en heden, precies waar het gaat om de precarisering van de arbeid en om de invloed van het proces van globalisering.

In een recent rapport stelt de International Labour Organization (ilo): ‘over the past few decades, in both industrialized and developing countries, there has been a marked shift away from standard employment to non-standard employment [mijn cursivering ]’. Met ‘standard employment’ wordt bedoeld een fulltime, permanent arbeidscontract met acceptabele primaire en secundaire arbeidsvoorwaarden.14 Het verlaten van deze standaardarbeid noemt de ilo ook wel de ‘precarisering van arbeid’. Denk bijvoorbeeld aan Australische mijnwerkers, die vroeger tot de best beschermde groepen arbeiders ter wereld behoorden, maar nu worden ingehuurd op korte, individuele contracten in plaats van op vaste, collectieve arbeidscontracten. Feministische wetenschappers hebben recent betoogd dat de eigenschappen die historisch gezien van toepassing zijn op vrouwenarbeid – slecht betaald, lage status, flexibel, tijdelijk, parttime, enzovoorts, typerend zijn geworden voor heel veel soorten van arbeid – van vrouwen en mannen – in deze tijden van globalisering en hyperkapitalisme.15 Als dit klopt, kan een lange-termijn analyse van vrouwenarbeid helpen lessen uit het verleden te trekken om met dit hedendaagse probleem om te gaan.

Veel hangt natuurlijk af van hoe je ‘werk’ definieert. Zowel neoklassiek-economische als Marxistische historici hanteren een vrij strikte definitie van arbeid. ‘Productieve arbeid’ staat daarbij voor werk dat direct economische meerwaarde creëert. Daarentegen beschouwen zij de huishoudelijke en seksuele diensten die door de geschiedenis vooral door vrouwen zijn geleverd als onproductief. Op zijn best zijn deze reproductief, in die zin dat loonarbeiders erdoor werden gebaard, opgevoed en verzorgd.16 Textielarbeid, huishoudelijke arbeid en sekswerk hebben gemeen dat deze door de geschiedenis heen grotendeels door vrouwen zijn gedaan. Vaak was de waardering voor dit werk gering, de arbeidsomstandigheden slecht en de betaling laag. Dit hangt samen met het feit dat al deze activiteiten geassocieerd werden met de reproductieve taken van vrouwen in de sfeer van het huishouden. Zowel tijdgenoten als historici hebben zelfs betwijfeld of deze activiteiten wel als ‘werk’ kunnen worden beschouwd.

Allereerst textielarbeid. In de meeste historische contexten, vooral in zelfvoorzienende economieën, was niet alleen de productie van voedsel en dranken, maar ook de vervaardiging van textiel voor eigen gebruik een huishoudelijke taak van vrouwen. Schoonmaken en andere verzorgende taken worden ook veelal geassocieerd met vrouwelijkheid en de ‘natuurlijke’ taken van vrouwen. Door de geschiedenis heen waren miljoenen jonge vrouwen, van Japan tot Noorwegen, van IJsland tot Zuid-Afrika, gedurende enkele jaren vóór hun huwelijk werkzaam als dienstbode. Het was een manier van socialiseren en van het opdoen van vaardigheden die hen voorbereidden op hun eigen huishouden.17 Ook prostitutie is in heden en verleden door veel mensen niet als werk gezien. Zo werden vrouwen in vroegmoderne Europese steden, van Florence tot Brugge, niet vervolgd wegens prostitutie, maar voor overspel omdat zij seks hadden buiten het huwelijk, ongeacht of zij hiervoor betaald werden.18 Andersom blijkt dat in veel tijden en op diverse plaatsen het huwelijk als niet veel beter werd beschouwd dan prostitutie. Zo verzuchtte een 35-jarige Braziliaanse prostituee over haar eerdere huwelijk: ‘Het was een baan, net als dit hier. Eigenlijk is dat gelogen: het was een plicht. En voor plichten krijg je geen geld. Hier krijg ik tenminste betaald voor wat ik doe. Mijn man betaalde me nooit.’19

Global Labour History hanteert een bredere definitie van arbeid, die iedere vorm omvat van menselijke inspanning om waarde toe te voegen aan goederen en diensten.20 De uitdaging voor historici van arbeid, en vooral van de arbeid van vrouwen, is om tot een meer precieze inschatting te komen van de economische bijdragen van verschillende typen arbeid, of het nu betaald werk in de fabriek betreft, of onbetaalde arbeid in het huishouden dat een bijdrage levert aan het welzijn en de productiviteit van gezinsleden.21 Om dergelijke ‘immateriële’ vormen van arbeid meer recht te doen, hebben de post-Marxistische filosofen Michael Hardt en Antonio Negri in 2000 de term affective labour – affectieve arbeid – geïntroduceerd. Hiermee bedoelen zij de productie en manipulatie van affectie en/of emoties, waarvoor menselijk contact nodig is.22 Sommige feministen hebben Hardt en Negri’s definitie gretig overgenomen, omdat deze vele vormen van arbeid omvat die vooral vrouwen verrichten. Bovendien worden emoties en affectie tegenwoordig steeds belangrijker in allerlei vormen van werk, en worden steeds meer reproductieve taken ‘vermarkt’: denk bijvoorbeeld aan kinderopvang, partnerkeuzebureaus en zelfs draagmoederschap. Een ander voordeel van de term ‘affectieve arbeid’ is dat deze een meer gender-neutrale connotatie heeft dan ‘reproductieve arbeid’, een begrip dat meestal verbonden wordt met de taken van vrouwen in de huiselijke sfeer. Zowel mannen als vrouwen kunnen deze verrichten, in een professionele omgeving.

Het is maar de vraag in hoeverre de ‘precarisering van de arbeid’ een nieuw fenomeen is, zeker als wij het werk van vrouwen in beschouwing nemen. Zij werkten immers over het algemeen in beroepen met lage status en beloning, zonder vast contract of gereguleerde arbeidsvoorwaarden. Ook dit waren echter geen constanten door de eeuwen heen. Onderzoek naar hoe de arbeidsomstandigheden van vrouwen zich hebben ontwikkeld, en welke manieren zij, ondanks allerlei belemmeringen, vonden om deze omstandigheden te veranderen, vergroot het inzicht in dit proces van precarisering. Een van de conclusies uit de vergelijkende studies is namelijk dat de arbeidsomstandigheden door de tijd en ruimte heen vaak slecht waren. Of het nu was in de textielfabriek, in het huishouden van de meester of in een bordeel, werktijden waren lang en de arbeidsomstandigheden vaak verre van optimaal. Hoewel veel van deze zaken ook voor mannen golden, waren vrouwen meestal slechter af. Hun positie om betere voorwaarden te bedingen was doorgaans minder gunstig.

Door de geschiedenis heen waren er bijvoorbeeld minder mogelijkheden voor vrouwelijke textielarbeiders om zich te organiseren. Toen handweven in de middeleeuwen steeds meer voor de markt ging gebeuren, namen mannen dit meestal over. In Europa en Azië richtten zij gilden op, waarvan vrouwen doorgaans werden uitgesloten, of slechts bij wijze van uitzondering lid mochten worden. Ook in de opkomende textielfabrieken in de negentiende eeuw speelden vrouwen slechts een beperkte rol in formele vakverenigingen.23 Huishoudelijk werk is meestal zo individueel en competitief van aard dat het heel moeilijk was voor deze arbeidsters om zich te organiseren, zowel praktisch als in termen van solidariteit. Veel dienstboden woonden in huis bij hun meester of meesteres en waren onderworpen aan hun regels en intimidatie. Dit gold niet alleen voor huisslavinnen, zoals de Afrikaanse en Aziatische vrouwen die verplicht werden in huishoudens van Europeanen te werken in Zuid-Afrika in de vroegmoderne tijd, of in de Verenigde Staten vóór de afschaffing van de slavernij in 1865.24 Ook bij een vrijer dienstverband gold dat, wanneer dienstboden hun ontevredenheid uitten, zij ieder moment konden worden ontslagen en vervangen door een andere dienstbode. Soortgelijke omstandigheden van individualiteit en een sfeer van competitie speelden vaak onder sekswerkers. Voor hen gold bovendien dat in veel plaatsen en tijden, prostitutie en andere vormen van seksuele dienstverlening niet als werk, maar als criminele activiteit zijn beschouwd. Dit maakte, en maakt, formele organisatie natuurlijk nog complexer.25

Ten slotte kregen vrouwen bijna altijd en overal minder betaald dan mannen, zelfs voor hetzelfde werk. Hoewel er door de geschiedenis heen grote variaties zijn in dit verschil tussen de beloning van mannen en vrouwen, bestaat deze vorm van sekseongelijkheid zelfs in de meest ontwikkelde landen vandaag de dag nog steeds.26 Eén belangrijk mechanisme hierachter is dat vrouwen door de geschiedenis heen slechts toegang hadden tot een veel beperkter aantal beroepen dan mannen. Zelfs als er dus een grote vraag was naar arbeidsters, zoals spinsters of dienstbodes, leidde deze segmentatie op de arbeidsmarkt ook tot een groot aanbod van vrouwen, wat de lonen in deze beroepen laag hield.27 Maar het is niet alleen de werking van vraag-en-aanbod, of occupational crowding die bepalend waren voor de beloning van arbeid van vrouwen. Zoals sociologe Évelyne Sullerot al aan het einde van de jaren 1960 constateerde, verliest een beroep aan status, aanzien, en zelfs beloning op het moment dat een substantieel aantal vrouwen dit gaat beoefenen.28 Denk bijvoorbeeld aan de relatieve status van het vak van schoolmeester of huisarts in de negentiende eeuw, in vergelijking met tegenwoordig.

Zo beschouwd is de precarisering van de arbeid, zeker waar het vrouwen betreft, dus geen nieuw verschijnsel. Maar was het nu alleen maar kommer en kwel voor werkende vrouwen in het verleden? Zijn achterstelling en onmondigheid van vrouwelijke arbeiders historische constanten? Allerminst. Uit onze comparatieve studies blijkt dat door de hele geschiedenis heen, wereldwijd, de arbeid van vrouwen wel degelijk is gewaardeerd en dat vrouwen soms aanzienlijke invloed konden uitoefenen – formeel, maar meestal informeel. Denk bijvoorbeeld aan de prostituees aan het hof van de Chinese keizers, die als concubines achter de schermen behoorlijke politieke macht hadden.29 Of aan de redelijk onafhankelijke kleermaaksters in Frankrijk, die eigen gilden oprichtten en bestuurden.30 In de vroeg twintigste-eeuwse zijde- en katoenindustrie in China speelden vrouwen weliswaar geen rol in formele beroepsorganisaties, maar organiseerden zij zichzelf in jiemeihui, zusterschappen. Dit waren groepjes van zes tot tien vrouwen, die elkaar trouw zwoeren. Binnen deze zusterschappen poolden de textielarbeidsters hun inkomen, bijvoorbeeld om cadeaus voor elkaar te kopen, maar ook namen zij elkaar in bescherming tegen hun werkgever, en soms staakten zij zelfs gezamenlijk.31

Hoewel het voor dienstboden nog lastiger was om zich formeel te organiseren, omdat zij alleen of slechts met enkele andere dienstboden in hetzelfde huishouden werkten, hadden zij wel degelijk enige controle over hun situatie. Zij leefden immers in de huishoudens van hun meesters en meesteressen en waren op de hoogte van intieme details. Zij roddelden, stalen van hun werkgevers, chanteerden hen soms zelfs. In meer positieve termen, ontwikkelden zij vaak vertrouwensrelaties met hun bazen en diens kinderen.32 Van deze relaties zien wij tal van voorbeelden, variërend van huisslavinnen in zeventiende-eeuws Zuid-Afrika tot Filipijnse nannies in Amerika of Vietnamese oppasoma’s in Slovenië tegenwoordig.33

Binnen de beperkingen van de gesegmenteerde arbeidsmarkt konden vrouwen flexibel van werk veranderen. Veel van de prostituees die in zeventiende-eeuws Amsterdam werden opgepakt, beweerden dat zij textielarbeidster of dienstbode waren. Dit kan natuurlijk een dekmantel zijn geweest, maar we weten ook dat zij hun kansen spreidden door verschillende werkzaamheden te verrichten. Een zelfde flexibiliteit deed zich voor bij de opkomst van textielfabrieken in de negentiende en twintigste eeuw. Veel meisjes verkozen werk in de fabriek boven een dienstje. Het betaalde meestal beter en, hoewel de omstandigheden in fabrieken slecht waren en de werkdagen lang, moest een inwonende dienstbode vaak 24 uur per dag beschikbaar zijn en was zij voortdurend onder het wakend oog van haar werkgever.

Door de eeuwen heen zien wij dat betaalde arbeid in de textiel, huishoudelijke diensten of prostitutie jonge vrouwen een zekere mate van economische onafhankelijkheid verschafte. Zij konden loskomen van hun gezin van herkomst, sparen voor hun eigen huwelijk of voor een bedrijfje. Hoewel vrouwenlonen tot op de dag van vandaag structureel lager waren dan mannenlonen, traden hierin wel degelijk fluctuaties op door de tijd. Zo heeft Corinne Boter onlangs laten zien dat de loonkloof tussen Nederlandse mannen en vrouwen in de textiel fluctueerde gedurende het proces van industrialisatie en sterk afhing van factoren als gebruikte technologie, de vraag naar huisnijverheid en het aanbod van beschikbare arbeidskrachten.34 Opvallend is verder dat van de drie hier behandelde beroepsgroepen prostitutie vaak het best betaalde.35 Dit maakte het een aantrekkelijk alternatief voor bijvoorbeeld het dienstbodebestaan.36 Ook hedendaagse studies, bijvoorbeeld naar seksarbeid in India37 of naar de arbeid door vrouwen in de textiel in Bangladesh, laten zien dat hun loon, hoe laag misschien ook, hen een zekere mate van status en vrijheid ten opzichte van hun familie verschaft.38 Migrantenvrouwen die schoonmaken of zorgen in de westerse huishoudens zijn vaak in staat geld naar huis te sturen om hun familie uitzicht op een beter leven te geven. In combinatie met de toegenomen zichtbaarheid van hun omstandigheden in de internationale media, biedt dit veel vrouwen de mogelijkheid om militanter op te komen voor betere arbeidsomstandigheden.

Concluderend hebben vrouwen dus, door de eeuwen heen en over de hele wereld, binnen de beperkingen die er voor hen bestonden op de arbeidsmarkt, gebruik gemaakt van mogelijkheden om invloed uit te oefenen op hun bestaan. Dit kon betekenen dat zij tussen verschillende vormen van beschikbaar werk wisselden al naar gelang het hen het beste uitkwam, migreerden om zelfstandig te worden van hun ouders en zich informeel organiseerden als formele kanalen hiertoe ontbraken. Hun ‘agency’ was in de meeste gevallen misschien niet zo groot als die van veel mannen, maar dit wil niet zeggen dat deze geheel ontbrak. Omdat de invloed van vrouwen echter vaak een andere vorm had dan de manier waarop mannen invloed konden uitoefenen, is deze vaak aan het oog van historici onttrokken geweest.

Textielarbeid, huishoudelijke arbeid en sekswerk worden al eeuwenlang beïnvloed door het proces van globalisering, ofwel de intensivering van verbindingen tussen verschillende delen van de wereld. Met name steden trokken vrouwen aan, van het nabije platteland, of van verder weg gelegen regio’s. In het geval van huishoudelijke diensten en prostitutie waren het de arbeiders die migreerden, over steeds grotere afstanden. In het geval van textiel was het vooral de industrie die zich verplaatste naar gebieden waar de arbeid het goedkoopst was.

Textielproductie is zeer arbeidsintensief en met name voor handspinnen is veel arbeid nodig. Door de geschiedenis heen zijn textielondernemers daarom constant op zoek geweest naar manieren om op arbeidskosten te besparen: een voortdurende race to the bottom.39 Al in de middeleeuwen, toen de textielproductie vercommercialiseerde met de opkomst van steden, en weven van een huishoudelijke taak van vrouwen een gildeberoep werd waarin met name mannen werkten, zochten wevers naar goedkope manieren om garen te krijgen. Voor de productie van wollen, linnen of katoenen stoffen door één wever zijn immers vier tot acht handspinners nodig.40 Wevers in de steden besteedden werk uit op het platteland, waar lonen lager waren. Deze rurale textielarbeiders waren meestal vrouwen en kinderen en ons onderzoek laat zien dat deze uitbesteding wereldwijd plaatsvond. Zo sponnen in de zeventiende eeuw Tilburgers wol voor wevers in Leiden, voorzagen achttiende-eeuwse katoenspinsters op het Chinese platteland steden zoals Xi’an van garen. Hetzelfde gebeurde in ruraal Egypte tot in de twintigste eeuw voor wevers in Cairo, maar ook in kleinere provinciale steden.41

Met de uitbreiding van de wereldhandel en de wereldwijd groeiende behoefte aan katoenen stoffen, bleek Europa niet te kunnen concurreren met de lage lonen en het hoogwaardige katoen in India en China. Daarom werden in de achttiende eeuw, te beginnen in Groot-Brittannië, zowel handelsbarrières tegen de invoer van Aziatisch textiel als technologische vernieuwingen van de lokale industrie ingevoerd die de arbeidsproductiviteit verhoogden. Zo wisten Groot-Brittannië, en later andere delen van Europa en de Verenigde Staten, in de achttiende en negentiende eeuw een steeds groter marktaandeel in de wereldwijde textielproductie te verwerven. Met de nieuwe machinerie in de fabrieken ontstond ook een nieuwe arbeidsdeling naar sekse, en voor het eerst in de geschiedenis gingen mannen op grote schaal werken als spinners.42 Als gevolg hiervan verloren tienduizenden vrouwelijke

De migratie van dienstboden en prostituees is eeuwenoud. Deze migratie was niet altijd vrijwillig, zoals in zeventiende-eeuws Zuid-Afrika, waar de eerste Gouverneur-Generaal van de kolonie, Van Riebeeck, en vele andere Europese kolonisten, huisslaven aantrokken vanuit Nederlands-Indië, Bengalen en Ethiopië.47 Een ander voorbeeld waren de slavinnen uit Oost-Europa en Centraal-Azië, die tijdens de middeleeuwen en Renaissance in huishoudens in Italiaanse steden tewerkgesteld werden.48 Er zijn echter ook tal van voorbeelden van vrouwen die vrijwillig migreerden om werk te vinden als dienstbode, zoals de vele Scandinavische meisjes die naar Amsterdam kwamen in de zeventiende eeuw, of de Ierse meisjes die twee eeuwen later naar de Verenigde Staten reisden. Zoals gezegd vonden deze migranten hun heil vooral in steden, niet alleen omdat daar meer werkgelegenheid was, maar ook aangezien de vrijheid en het avontuur in de stad hen meestal aantrokken.49

Ook prostituees waren vaak migrantenvrouwen. Handelsknooppunten en havensteden, zoals Amsterdam, Londen, Istanbul en Cairo, trokken grote aantallen mannen aan die als zeelieden, soldaten of handelaren lang van huis waren en behoefte hadden aan seksuele diensten. Vrouwen kwamen van het nabije platteland, maar ook van verder weg, om in de relatieve anonimiteit van de stad deze diensten aan te bieden. Met de intensivering van kolonialisme en wereldhandel in de negentiende eeuw groeide ook de vraag onder kolonisten naar huishoudelijke en seksuele diensten. Aanvankelijk, toen er vooral Europese mannen naar de koloniën gingen als ambtenaren of soldaten, werden deze diensten vooral door lokale vrouwen geboden en resulteerden deze dikwijls in huwelijken of concubinaat.

Dat veranderde echter tegen het einde van de negentiende eeuw, toen groeiende aantallen Europese vrouwen zich tijdelijk of permanent begonnen te vestigen in de overzeese gebieden. Hoewel koloniale overheden deze migratie enerzijds aanmoedigden om gezinsvorming en daarmee meer permanente vestiging van ‘blanke’ kolonisten te bevorderen en daarmee vermenging van rassen tegen te gaan,50 werd deze ontwikkeling anderzijds ook met argusogen bekeken. Met name de migratie van jonge alleenstaande Europese vrouwen naar Latijns-Amerika werd door instellingen als de Volkenbond aangeduid als een probleem van ‘witte slavernij’. In de publieke beeldvorming werden deze vrouwen afgeschilderd als onschuldige slachtoffers van pooiers en mensensmokkelaars, die hen onder valse voorwendselen, zoals een huwelijk of ander werk, meelokten naar het land van bestemming.51 Natuurlijk zal dit het lot zijn geweest van diverse meisjes en vrouwen, maar onze vergelijkende studie naar seksarbeiders laat zien dat velen van hen heel goed wisten wat hun vooruitzicht was en hier zelf bewust voor kozen.52 Zoals Magaly Rodríguez García heeft laten zien, kozen prostituees in de jaren 1920 vaak hun eigen souteneurs om hen naar de ‘Nieuwe Wereld’ te laten migreren in plaats van andersom.53

Het historische debat over vrouwenhandel vertoont wel overeenkomsten met het hedendaagse. Ook tegenwoordig wordt een groot deel van het werk in de seksuele dienstverlening door niet-westerse migrantenvrouwen gedaan. Dikwijls reizen zij illegaal naar rijke landen in de hoop op een beter leven. Soms worden zij gedwongen, maar velen komen ook uit vrije wil. Het is dan ook niet de seksarbeid op zich, maar vooral hun illegale migrantenstatus die deze vrouwen zeer gevoelig maakt voor uitbuiting en onderdrukking. Dit geldt voor sekswerkers, maar ook voor huishoudelijke en zorgarbeidsters. Met de toename van de arbeidsparticipatie van vrouwen in het Westen worden immers steeds meer huishoudelijke taken, zoals kinderverzorging en schoonmaak, uitbesteed aan vrouwen uit minder ontwikkelde delen van de wereld, zoals Zuidoost-Azië of Latijns-Amerika. De ironie wil dat deze vrouwen vaak zorg, steun en affectie verlenen aan de kinderen of ouders van hun werkgevers, terwijl zij hun eigen gezinnen in het land van herkomst moeten missen. De zorg voor hun eigen kinderen moeten zij vervolgens overlaten aan hun moeders of buurvrouwen.54 Deze nieuwe internationale arbeidsdeling wordt daarom ook wel de Global Care Chain genoemd.55 Veel van deze migrantenvrouwen worden slecht behandeld door hun werkgevers, en vooral als hun status illegaal is, worden zij dikwijls schandelijk onderbetaald. Aan de andere kant konden zij in hun land van herkomst nog minder verdienen. Deze vrouwen sturen meestal aanzienlijke geldbedragen naar huis, waarmee zij economische onafhankelijkheid en aanzien ten opzichte van hun familie verkrijgen. Bovendien bieden deze bijdragen een betere toekomst aan hun eigen kinderen, die hierdoor bijvoorbeeld een hogere opleiding kunnen genieten.

Elise van Nederveen Meerkerk (1975) is hoogleraar Economische en Sociale Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht en bijzonder hoogleraar Comparative History of Households, Gender and Work aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Zij is gespecialiseerd in de geschiedenis van arbeidsverhoudingen, in het bijzonder vrouwen- en kinderarbeid. Zij publiceerde in tal van international tijdschriften, zoals Feminist Economics, de Economic History Review, de Journal of Social History en de International Review of Social History. Ze organiseerde diverse comparatieve arbeidshistorische samenwerkingsprojecten, over de arbeid van textielarbeid, kinderarbeid, huishoudelijk werk en prostitutie, die allen resulteerden in uitgegeven bundels (Brill, Ashgate, Peter Lang). In 2019 verscheen van haar hand Women, Work and Colonialism in the Netherlands and Java. Comparisons, Contrasts and Connections, 1830-1940 (Palgrave Macmillan).

E-mail: e.j.v.vannederveenmeerkerk@uu.nl