In de sociaaleconomische geschiedenis van de vrouwenarbeid is het sinds het baanbrekende werk van Louise Tilly en Joan Scott, Women, Work, and Family uit 1978 gebruikelijk de arbeid van vrouwen in verband te brengen met de economische structuur van het gezin.2 Zij maakten een onderscheid tussen de family economy, waarin echtparen en kinderen samenwerken, zoals in het boerengezinsbedrijf, de family wage economy, waarin gezinsleden ieder naar vermogen looninkomen inbrengen, en de family consumer economy, waarin het gezin alleen als consumptie-eenheid verschijnt op basis van het inkomen van één kostwinner, in het algemeen de man. Dit laatste model staat ook bekend als de male breadwinner family, in het Nederlands het mannelijke kostwinnersgezin. Op deze indeling is veel kritiek gekomen,3 met name op de evolutionaire implicaties ervan, maar deze modellen geven als ideaaltypen wel inzicht in de relatie tussen de gezinssituatie en de vrouwenarbeid.

Uitgangspunt van deze indeling, en sindsdien standaard in elk debat over dit onderwerp, is dat het huishouden met één mannelijke kostwinner, dat tot niet zo lang geleden dominant was in de Westerse samenleving, een historisch verschijnsel is dat in de negentiende en twintigste eeuw is opgekomen, maar niet altijd heeft bestaan. In de jaren 1950 en 1960 kende het mannelijke kostwinnersgezin zijn grootste verbreiding, maar het lijkt nu weer te verdwijnen. Over het tempo en de oorzaken van de opkomst van het kostwinnersmodel wordt sinds de jaren 1990 een debat gevoerd dat tot veel onderzoek aanleiding heeft gegeven, ook in Nederland.4 Nederland is als casus interessant, omdat dit verschijnsel zich al vroeg voordeed en in de twintigste eeuw leidde tot een naar verhouding met andere landen erg lage vrouwelijke arbeidsparticipatie.5

Voor de opkomst van het mannelijke kostwinnersgezin, en de afnemende participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt als keerzijde daarvan, zijn algemene verklaringen gezocht in de stijging van de lonen van mannelijke arbeiders, die een bijdrage aan het gezinsinkomen van andere gezinsleden steeds minder nodig maakte, en in het doordringen van burgerlijke opvattingen over de plaats van de vrouw in het gezin in steeds meer lagen van de bevolking. De strikte arbeidsverdeling in de mannelijke kostwinnersgezinnen en de concentratie van reproductieve en huishoudelijke taken bij vrouwen maakte een continue intensieve en productieve inzet van mannelijke werknemers in de bedrijven mogelijk. Daardoor konden weer hogere lonen worden uitbetaald, waarmee het mogelijk was te voorzien in het levensonderhoud van het hele arbeidersgezin en een bijdrage van vrouwen aan het gezinsinkomen, zoals in de family wage economy, overbodig werd. Dit verschijnsel past in het zogenoemde Fordistische bedrijfsmodel, dat volgens economisch-sociologen in de lange periode van hoogconjunctuur na de Tweede Wereldoorlog dominant werd in het Westerse kapitalisme: in navolging van autofabrikant Ford werd industriële massaproductie met een hoge arbeidsproductiviteit gecombineerd met relatief hoge lonen.6 De reproductie van de hoogproductieve mannelijke kostwinner vond plaats in het gezin door huishoudelijke arbeid van de vrouw. Het is daarom niet toevallig dat de grootste uitbreiding van het mannelijke kostwinnersgezin in de jaren 1950 en 1960 samenviel met het hoogtepunt van het Fordisme. Tegelijk werden aan huishoudelijke taken op het gebied van voeding, verzorging en opvoeding steeds meer eisen gesteld, waaraan de huisvrouw alleen door een volledige inzet kon voldoen.

Het is echter de vraag of deze generieke verklaring voor de dalende vrouwelijke arbeidsparticipatie door de stijgende looninkomsten van de mannelijke kostwinners wel recht doet aan de grote verscheidenheid tussen bedrijfstakken en regio’s. In haar recente Wageningse dissertatie uit 2017 stelt Corinne Boter dat deze verklaring aan de aanbodzijde moet worden aangevuld met verklaringen aan de vraagzijde, in het bijzonder de vraag naar arbeid van vrouwen op de lokale arbeidsmarkt.7 In de Limburgse mijnstreek bestond bijvoorbeeld nauwelijks

Gedurende de hele negentiende eeuw was de landbouw in Limburg de belangrijkste inkomstenbron. In 1849 en 1899 was 44 procent van de beroepsbevolking in deze sector werkzaam. Dat was tien, respectievelijk veertien procentpunt meer dan in Nederland als geheel. Pas ver in de twintigste eeuw ging Limburg in dit opzicht meer in de pas lopen. In 1930 was het aandeel van de agrarische beroepsbevolking in Limburg nog vijf procentpunt hoger, maar in 1960 was het ongeveer gelijk met dat in heel Nederland (elf en twaalf procent). Met 32 procent was ook de nijverheid in Limburg in de negentiende eeuw goed vertegenwoordigd, met slechts een enkel procentpunt verschil met Nederland als geheel. Door de opkomst van de mijnindustrie, vooral sinds het begin van de Eerste Wereldoorlog, groeide het aandeel van de industriesector in Limburg in de twintigste eeuw echter veel sterker dan in de rest van het land.

Uit het bekende onderzoek van Jan Winsemius naar de geografische vestigingstendensen van de Nederlandse nijverheid op grond van de beroepstelling van 1930 blijkt dat de aanwezigheid van industrie in Limburg vooral werd bepaald door enerzijds de beschikbaarheid van grondstoffen, met als meest sprekend voorbeeld natuurlijk de mijnindustrie, anderzijds door de aanwezigheid van goedkope arbeid. Die was onder meer bepalend voor de vestiging van de omvangrijke aardewerkindustrie in Maastricht.11 Een vergelijkend onderzoek wees in 1939 uit dat de in Maastricht uitbetaalde lonen lager waren dan die in vergelijkbare plaatsen in Nederland.12

Anders dan in vele andere arme streken van Nederland had de beschikbaarheid van een goedkoop arbeidsaanbod buiten de steden, op het platteland, niet tot industrievestiging geleid. In verband met de arbeid door vrouwen is het bijvoorbeeld opvallend dat een noemenswaardige textielindustrie, zoals die er wel was in Twente en Noord-Brabant, in Limburg ontbrak. Dat hing waarschijnlijk samen met de omvangrijke seizoenstrek vanuit het Limburgse platteland naar de aangrenzende Duitse gebieden (tot 1914). Daardoor bleef er op het kleine boerenbedrijf geen ruimte voor nevenbedrijven, die de ontstaansgrond hadden gevormd voor de Twentse en Brabantse textielindustrie.

In de volgende paragrafen komt de vraag aan bod wat deze bijzondere economische structuur betekende voor de ontwikkeling van de arbeid door vrouwen in Limburg.

De definitie en de meting van ‘vrouwelijke arbeidsparticipatie’ zijn helemaal niet vanzelfsprekend. In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie van Limburgse vrouwen hoofdzakelijk gemeten aan de hand van beroepstellingen, maar met name waar het gaat om arbeid van vrouwen is het belangrijk om te beseffen dat het hebben van een beroep niet hetzelfde is als het verrichten van arbeid. Een beroep is een identiteit die aan een persoon wordt toegeschreven, door zichzelf of door anderen, anders gezegd: een conventie over welke arbeid als beroep wordt gewaardeerd. Voor arbeid door vrouwen, zeker als die in gezinsverband wordt uitgeoefend, is dat lang niet altijd het geval. Ook arbeid door vrouwen buiten het gezin werd en wordt vaak niet als een ‘beroep’ beschouwd. Er is daarom consensus onder historici van de vrouwenarbeid dat beroepstellingen en andere vormen van beroepenregistratie de omvang daarvan systematisch onderschatten.13

Drie Limburgse voorbeelden uit sectoren die hierna nog uitgebreider aan de orde zullen komen, illustreren dit: de Maastrichtse aardewerkindustrie, de landbouw en de mijnbouw. In zijn dissertatie over het Boschstraatkwartier in Maastricht kon Thijs van Vugt de beroepsvermeldingen van bij de glas- en aardewerkfabrieken van de Sphinx werkzame vrouwen in het bevolkingsregister systematisch vergelijken met die in de personeelsadministratie van het bedrijf. Van 417 van de 455 vrouwen die per 1 januari 1880 stonden ingeschreven in het personeelsregister werd geen beroep vermeld in het bevolkingsregister, dat is 92 procent; in 1905 was dat het geval bij 186 van de 253 bij Sphinx werkzame vrouwen, dat is 74 procent.14 Nu gaat het hier om beroepsvermeldingen in het bevolkingsregister en niet om een beroepstelling, maar deze verschillen geven wel aan hoe weinig deze arbeid door registrerende gemeenteambtenaren, en mogelijk ook door deze vrouwen zelf, daadwerkelijk als een beroep werd beschouwd.

Een tweede voorbeeld betreft de door vrouwen verrichte arbeid in de landbouw in het Noord-Limburgse landbouwdorp Horst in de jaren 1950.15 In de beroepstelling van 1960 werden in die gemeente 83 in de landbouw werkende vrouwen geteld, maar uit een in 1955 gehouden arbeidsenquête bleek dat alleen al 369 van de 548 ondervraagde boerendochters thuis een vorm van agrarische arbeid verrichtten, meestal in combinatie met huishoudelijke werkzaamheden. De landbouwtelling van 1956 meldde 808 meewerkende vrouwelijke gezinsleden in de landbouw in Horst, ook in dit geval grotendeels part time naast werk in het huishouden. Door deze arbeid leverden deze vrouwen in economische zin wel degelijk een belangrijke bijdrage aan het reilen en zeilen van het gezinsbedrijf, maar zij werden niet als werkzaam in de landbouw opgenomen in de beroepstelling van 1960.

Het derde voorbeeld betreft de mijnindustrie. In deze sector bestond een zeer strikte scheiding tussen loonarbeid door de mannelijke gezinsleden in de mijn en huishoudelijke arbeid door de vrouwen in het gezin.16 Die was volledig gewijd aan de zorg voor het huishouden en alles wat nodig was om het de mannen mogelijk te maken hun zware en onregelmatige arbeid in de mijn te verrichten. Het huishouden moest worden aangepast aan de wisselende diensten van de man en de werkende zoons. Het koken op verschillende tijden, het wassen van de mijnkleding en het opvoeden van de kinderen vereisten een voortdurende en flexibele arbeidsinzet van de mijnwerkersvrouw, waar mogelijk ondersteund door opgroeiende dochters. De mijnwerkersvrouwen werkten zich zogezegd uit de naad, maar hun arbeid werd niet als beroep herkend en benoemd.

Ondanks deze tekortkomingen zullen in wat volgt tellingen van beroepen in de officiële beroepstellingen centraal staan. Waar mogelijk worden de gegevens uit de beroepstellingen kritisch onder de loep genomen, maar er zijn nu eenmaal weinig andere betrouwbare en systematische bronnen over arbeid.

Voor velen is het misschien een verrassing dat de vrouwelijke arbeidsparticipatie in Limburg in de loop van de twintigste eeuw is geëvolueerd van een relatief hoog naar een relatief laag niveau – relatief wil in dit verband zeggen: in vergelijking met Nederland als geheel.17 Het verschil is zichtbaar in grafiek 1. Daaruit blijkt, ten eerste, dat er tot halverwege de twintigste eeuw naar verhouding meer vrouwen in Limburg een beroep uitoefenden dan in Nederland als geheel, ten tweede, dat deze Limburgse voorsprong in de eerste helft van de twintigste eeuw geleidelijk daalde om, ten derde, in de jaren 1950 om te slaan in een

Grafiek 1 Het verschil in vrouwelijke arbeidsparticipatie in Limburg en Nederland, 1889-1991 (procentpunten)

Om de naar verhouding hoge vrouwelijke arbeidsparticipatie in Limburg tot het midden van de vorige eeuw en de omslag daarna te verklaren, is het onderzoek toegespitst op een aantal geselecteerde subregio’s met een eigen economische structuur. Als uitgangspunt zijn de verhoudingen per gemeente genomen in het begin van de twintigste eeuw, op basis van de beroepstelling van 1909.19 Om de regionale verschillen in vrouwelijke arbeidsparticipatie in Limburg in kaart te brengen zijn de gegevens per gemeente in 1909 allereerst ingedeeld in economisch-geografische gebieden volgens de standaard-indeling van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) uit 1961 (zie kaart 1).20 Opvallend is de hoge arbeidsparticipatie van vrouwen (tussen de 25 en 27 procent) in de landbouwstreken in Midden-Limburg en het Heuvelland. Dit hoge percentage is direct gerelateerd aan de arbeid van vrouwen in de landbouw. In het gebied ten westen van de Maas tussen Roermond en Weert was zelfs twee-derde van de vrouwen met een beroep in de landbouw werkzaam. Hoge percentages vrouwen in de landbouw komen ook voor in het Heuvelland en in de latere Westelijke Mijnstreek. In 1909 was daar nog geen mijnbouw – die zou er pas komen na de opening van de mijn Maurits in Geleen in 1925.21 Daardoor was de landbouw daar in 1909 nog belangrijk en de vrouwelijke arbeidsparticipatie nog relatief hoog, namelijk 23 procent tegen 22 procent in de provincie als geheel. In de Oostelijke Mijnstreek, waar de mijnindustrie vanaf het begin van de eeuw sterk opkwam, is het aandeel van vrouwen met een beroep volgens verwachting wel een stuk lager dan het Limburgse gemiddelde (17 procent). Daar was ook het aandeel van vrouwen in de landbouw beperkt.

De uitkomsten van deze regionale vergelijking per economisch-geografisch gebied waren aanleiding in te zoomen op een aantal geselecteerde gemeenten binnen deze gebieden, die representatief kunnen worden geacht voor de arbeid door vrouwen – of het ontbreken daarvan – in de landbouw, de Maastrichtse industrie en de mijnbouw (zie kaart 2).22 Het betreft in de eerste plaats een tweetal clusters van landbouwdorpen met in 1909 de hoogste vrouwelijke arbeidsparticipatie in Midden-Limburg tussen Roermond en Weert en in het Heuvelland ten oosten van Maastricht.23 In de tweede plaats wordt ingezoomd op

Om de ontwikkeling van de vrouwelijke arbeidsparticipatie in Limburg in de loop van de twintigste eeuw nader te kunnen analyseren, zijn de op basis van de telling van 1909 gevormde clusters van landbouwdorpen, mijngemeenten en de stad Maastricht ook aangehouden voor een berekening van het percentage vrouwen met een beroep in deze clusters in de beroepstellingen van 1930, 1947, 1960 en 1971. Om deze cijfers beter inzichtelijk te maken zijn de percentages weergegeven in een grafische voorstelling van de ontwikkeling in elk van de drie categorieën, steeds in vergelijking met het Limburgse gemiddelde (grafieken 3-5).

De ontwikkeling in elk van deze categorieën laat opmerkelijke verschillen zien. In de mijngemeenten lag de vrouwelijke arbeidsparticipatie gedurende de gehele periode onder het Limburgse gemiddelde, met een dieptepunt in 1930. Daarna nam die ook in verhouding tot Limburg als geheel weer wat toe om in 1971 uit te komen op ongeveer hetzelfde niveau als het Limburgse gemiddelde. In de landbouwdorpen bleef de vrouwelijke arbeidsdeelneming gedurende de gehele eerste helft van de twintigste eeuw op een relatief hoog niveau (met een lichte daling). Pas in de jaren tussen de telling van 1947 en 1960 nam die in korte tijd substantieel af tot het niveau van het Limburgse gemiddelde. Uit de gege-

Grafieken 3-5 Het percentage vrouwen met een beroep in de mijngemeenten in de Oostelijke en Westelijke Mijnstreken, in landbouwdorpen in Midden-Limburg en het Heuvelland, en in Maastricht, 1909-1971

De opkomst van de mijnindustrie in de mijngemeenten was in 1930 min of meer voltooid. In de Oostelijke Mijnstreek was er toen nog nauwelijks werkgelegenheid voor vrouwen in de landbouw. In de mijngemeenten in de Westelijke Mijnstreek was dat nog wel het geval: daar verdween die pas in de jaren 1950. Het grootste deel van de vrouwen in de mijnstreken werkte in de dienstensector, maar het aandeel daarvan nam wel af, vooral door de achteruitgang van het aandeel van dienstboden en andere huiselijk diensten in zowel de Oostelijke als de Westelijke Mijnstreek van respectievelijk 31 en 28 procent van de vrouwelijke beroepsbevolking in 1930 naar 9 en 10 procent in 1960. Met de groei van de bevolking in de mijngemeenten en van de koopkracht van de mijnwerkersgezinnen werd het werk van vrouwen in de dienstensector gevarieerder, onder meer door de toename van werk in de detailhandel, en dat gold ook voor de naar verhouding sterk groeiende vrouwelijke werkgelegenheid in de industrie. In 1930 was die in de mijngemeenten in de Oostelijke en Westelijke Mijnstreken nog grotendeels beperkt tot de kledingsector: daarin werkten toen respectievelijk 81 en 77 procent van de vrouwen in de nijverheid. In 1947 was dit percentage gedaald tot 58 en 52, en in 1960 tot 43 en 35 procent.25 In grafiek 3 is vastgesteld dat de vrouwelijke arbeidsparticipatie in de mijngemeenten na een dieptepunt in 1930 weer begon te groeien, en tabel 1 laat zien dat het aandeel van vrouwen in de industrie naar verhouding het meeste toenam. Dit suggereert dat er een zekere diversificatie van industriële werkgelegenheid voor vrouwen heeft plaatsgevonden die positief uitwerkte voor de vrouwelijke arbeidsparticipatie.

Tabel 1 De vrouwelijke beroepsbevolking naar sector in de mijngemeenten in de Oostelijke en Westelijke Mijnstreken, 1930-1960

Voor de selectie van mijngemeenten: zie noot 24.

Bronnen: zie noot 22.

Dat neemt niet weg dat de kledingindustrie een belangrijk aandeel bleef houden in werkgelegenheid van met name mijnwerkersdochters. In de jaren 1930 nam Staatsmijnen het initiatief voor de oprichting van confectieateliers in Treebeek, Lutterade en Terwinselen, speciaal voor meisjes uit mijnwerkersgezinnen. Ook particuliere ondernemers vestigden tricotage- en confectiefabrieken in Zuid-Limburg. Na de oorlog breidde deze industrie zich verder uit: in 1966 waren er 33 confectiebedrijven in de mijnstreek gevestigd, waarin ongeveer 3.300 vrouwen en 1.100 mannen werkten.26 De industrie bood vooral werk aan jonge ongehuwde vrouwen uit mijnwerkersgezinnen. Dat weerspiegelt zich duidelijk in de leeftijdsopbouw van de vrouwen in de kledingsector in de mijngemeenten in de beroepstellingen van 1947 en 1971 (tabel 2). In 1947 was het percentage vrouwen in de kledingindustrie jonger dan 25 jaar in de mijngemeenten in de Oostelijke Mijnstreek en Westelijke Mijnstreken respectievelijk 17 en 19 procentpunten hoger dan in de vrouwelijke beroepsbevolking als geheel. In 1971 waren deze verhoudingen in de Oostelijke Mijnstreek niet veranderd; in de Westelijke Mijnstreek was het aandeel van jonge vrouwen en meisjes zelfs nog toegenomen.

Tabel 2 Aandeel jonge vrouwen werkzaam in de kledingsector in de mijngemeenten in de Oostelijke en Westelijke Mijnstreken, 1947 en 1971

Voor de selectie van mijngemeenten: zie noot 24.

Bron: SHCL: Collectie CBS-statistieken, BH 1.1: Uitkomsten van de volks- en beroepstelling 31 mei 1947 per gemeente van de provincie Limburg; BH 1.3: 14e algemene volkstelling annex woningtelling 28 februari 1971: definitieve uitkomsten per Limburgse gemeente.

In het gedenkboek bij het vijfentwintigjarig bestaan van de Limburgse Boerinnenbond in 1955 gaf auteur W.J. Vromen een overzicht van het werk van de boerin en haar dochters in – zoals hij het noemt – ‘de oude tijd’, zo’n vijftig jaar eerder.28 Er was werk voor vrouwen in de teelt, de oogst en het vervoer van veevoer, het wieden van onkruid en bij de graanoogst, met name het binden van de schoven. De zorg voor het vee, koeien, varkens en pluimvee behoorde eveneens tot het domein van de vrouw, evenals de zuivelbereiding, zowel het melken als de boter- en kaasbereiding. De huishouding omvatte naast ‘gewone’ dagelijkse werkzaamheden zoals koken en schoonmaken, ook de teelt van groente en fruit voor eigen gebruik, inclusief het inmaken daarvan.

Interviews met in die tijd geboren boerinnen vertellen hetzelfde verhaal, zoals dat van een in 1908 geboren boerin uit Herten (bij Roermond):

Voordat ik zes jaar, was deed ik al werkjes op de boerderij. Met de koeien langs de weg zitten […]. Het duurde een paar uur voordat ze volgegeten waren. […] Melken en de stal leegmaken deden we vanaf dat we tien, twaalf jaar waren. Als je tien was, moest er ‘duchtig’ gewerkt worden. Overal aanpakken, op het veld, met het vee, hooien, aardappelen rapen, de ‘hele smeer’. […] We moesten mee naar het veld, schoven binden, met de zig maaien.29

De glas- en aardewerkfabrieken verschaften veel werk aan Maastrichtse vrouwen. Van de in 1909 getelde vrouwen met een beroep namen die 83 procent van de fabrieksarbeid door vrouwen voor hun rekening. Daarnaast waren er vrouwen in de papier-, spijker- en tabaksfabrieken, maar in aanzienlijk lagere aantallen.51 Omdat er ook veel vrouwen uit de omliggende dorpen in de Maastrichtse industrie werkten, was het aantal vrouwen in de fabrieken nog flink wat hoger dan de beroepstelling aangeeft.52 Die telde immers alleen de in Maastricht woonachtige beroepsbevolking. Volgens het in hetzelfde jaar gehouden onderzoek naar de fabrieksarbeid van gehuwde vrouwen in Nederland werkten er 1.819 vrouwen in de Maastrichtse glas- en aardewerkfabrieken, dat is 334 meer dan volgens de beroepstelling, die dus volgens deze redenering in de omliggende gemeenten zouden hebben gewoond.53

Gezien het overwicht van de glas- en aardewerkindustrie in de werkgelegenheid voor vrouwen richt het vervolg zich op deze bedrijfstak, en dan vooral op het bedrijf de Sphinx. Er waren meer aardewerkfabrieken in Maastricht, onder meer de Société Céramique en de Mosa, maar de Sphinx was de oudste en de grootste. Bovendien is het archief goed overgeleverd en ontsloten. De Sphinxfabrieken waren in 1834 opgericht door de ‘stamvader’ van de fabrikantenfamilie Regout, Petrus I. Vanaf 1899 stond dit bedrijf bekend onder de naam ‘de Sphinx’. Vooral na het midden van de negentiende eeuw nam het aantal arbeiders in zijn fabrieken sterk toe. Het grootste aantal werd in 1914 bereikt met ruim 3.700 werknemers.54

Grafiek 8 De omvang van het personeel van ‘de Sphinx’ (vóór 1899 Petrus Regout & Co), onderverdeeld in vrouwen (gehuwd en ongehuwd) en totaal (mannen en vrouwen), (1849) 1874-1915 en 1925-1953

In Limburg als geheel bestond er tot en met de beroepstelling van 1909 een – zij het beperkte – oververtegenwoordiging van vrouwen in de industrie. Die kan grotendeels worden toegeschreven aan de sterke aanwezigheid van vrouwen in de Maastrichtse glas- en aardewerkfabrieken. De ondervertegenwoordiging van vrouwen in de industrie in de beroepstellingen daarna is echter niet alleen een gevolg van de daling van het aandeel van vrouwen in deze bedrijfstak, maar vooral van de groei van de werkgelegenheid in mijnbouwsector, waarin het mannelijke kostwinnersgezin overheerste. In de mijnstreken was de vrouwelijke arbeidsparticipatie veel lager dan in andere gebieden van Limburg, met name daar waar het boerengezinsbedrijf overheerste. De ‘stille revolutie’ in de vrouwelijke arbeidsparticipatie in Limburg is daarom allereerst een statistisch gevolg van de snelle opkomst van de mijnindustrie in de periode tussen de beroepstellingen van 1909 en 1930 en de relatieve afname van de landbouw als middel van bestaan.

Het is tekenend voor de veerkracht – of zo men wil inertie – van het boerengezinsbedrijf met zijn grote inzet van vrouwelijke arbeidskracht dat dit tot na de Tweede Wereldoorlog bleef zorgen voor een Limburgse voorsprong in de vrouwelijke arbeidsparticipatie, zij het in afnemende mate (zie hiervóór grafiek 1). De omslag in de jaren 1950 was weliswaar minder abrupt dan de beroepstelling van 1960 suggereert, maar in de jaren 1950 en 1960 nam het aantal vrouwelijke arbeidskrachten in de landbouw wel af. Deze afname ging gepaard met een verschuiving die tegengesteld was aan die in de Maastrichtse industrie en de mijnwerkersgezinnen: de rol van de boerin als meewerkende echtgenote werd sterker, die van de in het gezinsbedrijf werkende boerendochters verdween. Ook hier vond dus een dubbele evolutie plaats: de afname van de vrouwenarbeid ging gepaard met een verschuiving wat betreft de huwelijkse staat en de leeftijdsopbouw van de werkende vrouwen in de landbouw, maar dan in omgekeerde zin.

Deze bevindingen in Limburg ondersteunen de conclusie in het recente proefschrift van Corinne Boter, dat een verklaring voor de opkomst van het mannelijke kostwinnersgezin niet alleen aan de aanbodzijde (het hoge mannelijke loonpeil), maar ook aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt voor vrouwen moet worden gezocht. Er waren grote verschillen in de ontwikkeling per bedrijfstak en sector, met als tegenpolen de mijnbouw, die bij uitstek steunde op het mannelijke kostwinnersmodel met als gevolg een lage vrouwelijke arbeidsparticipatie, en de landbouw, die werd beheerst door boerengezinsbedrijven met een grote inzet van vrouwelijke arbeidskracht. De Maastrichtse industrie kende dan weer een eigen ontwikkeling.

De in dit artikel onderzocht bedrijfstakken representeren elk één van de drie typen in de klassieke categorisering van Tilly en Scott: de gezinsarbeid in de landbouw is een voorbeeld van de family economy, de loonarbeid van vrouwelijke gezinsleden in de Maastrichtse industrie van de family wage economy, en het strikte kostwinnersmodel in de gezinnen van mijnwerkers van de family consumer economy. Het feit dat deze drie economische gezinstypen in Limburg gedurende een groot deel van de twintigste eeuw tegelijkertijd voorkwamen, geeft aan dat deze classificatie niet zonder meer in een lineaire opeenvolging moet worden gezien, zoals Tilly en Scott impliceerden. Ook de ontwikkeling van de economische gezinsstructuur in deze bedrijfstakken, waar het in de discussie over de opkomst van het mannelijke kostwinnersgezin in feite om gaat, kan niet eenduidig worden geplaatst in een evolutie van family economy via family wage economy naar family consumer economy. Door de inzet van echtgenotes in het boerengezinsbedrijf bleef dat trekken van de family economy behouden, maar voor zover de boerenzoons en -dochters hun elders verdiende loon aan hun ouders moesten afstaan, zoals nog tot ver in de jaren 1960 gebruikelijk was, is hier ook sprake van een family wage economy. Dat laatste geldt natuurlijk ook voor de inkomsten van zoons en dochters in mijnwerkersgezinnen, hoewel die gezien de eenzijdige huishoudelijke arbeid van de mijnwerkersvrouw als family consumer economy zouden kunnen worden beschouwd.

Ad Knotter (1952) was tot 2018 directeur van het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg en hoogleraar in de vergelijkende regionale geschiedenis, in het bijzonder die van Limburg aan de Universiteit Maastricht. Thans is hij honorary professor bij die universiteit en research fellow bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

E-mail: a.knotter@maastrichtuniversity.nl